sustainistgaze-kristof vrancken

<rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
	
	>

<channel>
	<title>sustainistgaze-kristof vrancken</title>
	<link>https://sustainistgaze.com</link>
	<description>sustainistgaze-kristof vrancken</description>
	<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:18 +0000</pubDate>
	<generator>https://sustainistgaze.com</generator>
	<language>en</language>
	
		
	<item>
		<title>Homepage</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Homepage</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:46:42 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Homepage</guid>

		<description>

Ik, wij
zijn het Antropoceen. Het zit in ons denken en stroomt door onze aderen als
kleine plastic- en metaaldeeltjes. We dromen en ademen het, inhaleren gretig de
roetdeeltjes van onze verbrandingsmachines en likken gulzig de pesticides van
onze glimmende appel.
 Het water in mij is verzuurd, aangetast. Het zit in mij.
In mijn zoontje, in al mijn en jouw geliefden. Het gaat er niet meer uit. Het
is overal. Het is van ons. Het is ons. En tegen ons.


Kan je je
nog verzetten tegen jezelf? Tegen ons? Kunnen we pleiten voor ons eigen einde
en hoe breng je dit pleidooi in beeld?
 Klik hier om te starten met dwalen.
Kristof Vrancken&#38;nbsp;</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Index</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Index</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:46:44 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Index</guid>

		<description>
&#60;img width="2000" height="1935" width_o="2000" height_o="1935" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/e217e98c080c51690a5d476f59f366612300f0f184d054ba32c885222b75c6e6/BD2A7266-3.jpg" data-mid="125562174" border="0" data-no-zoom="true" alt="Introductie" data-caption="Introductie" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/e217e98c080c51690a5d476f59f366612300f0f184d054ba32c885222b75c6e6/BD2A7266-3.jpg" /&#62;
&#60;img width="1181" height="1439" width_o="1181" height_o="1439" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/abf141e0a4634c52c520ac3cb58c47a545010ab4ee415cfd5b404f7adaf670b7/BINK1651small.jpg" data-mid="125562162" border="0" data-no-zoom="true" alt="Proloog" data-caption="Proloog" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/abf141e0a4634c52c520ac3cb58c47a545010ab4ee415cfd5b404f7adaf670b7/BINK1651small.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="745" width_o="1000" height_o="745" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/78638320fd21d668add2bd1423ab3512e56d27c7a81f92a35dd4a968ab98594e/BD2A7160.jpg" data-mid="125562222" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.2 Een nieuw verhaal" data-caption="1.2 Een nieuw verhaal" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/78638320fd21d668add2bd1423ab3512e56d27c7a81f92a35dd4a968ab98594e/BD2A7160.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/b2c7aee1a3a8829b3eeb29e354a2cb61a88d5c04310d9a26aab7496bd723efe0/DSCF1830large.jpg" data-mid="125562148" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.1 Het Antropoceen" data-caption="1.1 Het Antropoceen" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/b2c7aee1a3a8829b3eeb29e354a2cb61a88d5c04310d9a26aab7496bd723efe0/DSCF1830large.jpg" /&#62;
&#60;img width="667" height="1000" width_o="667" height_o="1000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/04f5d3ee076b30631a6250dc28d961545a838826eb2adb65bf3cc6e5dbe4054e/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8044.jpg" data-mid="125562218" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.3 De Kunsten" data-caption="1.3 De Kunsten" src="https://freight.cargo.site/w/667/i/04f5d3ee076b30631a6250dc28d961545a838826eb2adb65bf3cc6e5dbe4054e/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8044.jpg" /&#62;
&#60;img width="1333" height="2000" width_o="1333" height_o="2000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/744aa0815157ea27667ed0ce47652b5d2ba62e242125513faae2fde32faf30dd/_E2A8691.jpg" data-mid="125562220" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.4 (on)-t-leren" data-caption="1.4 (on)-t-leren" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/744aa0815157ea27667ed0ce47652b5d2ba62e242125513faae2fde32faf30dd/_E2A8691.jpg" /&#62;
&#60;img width="1910" height="1273" width_o="1910" height_o="1273" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/6593fa51b62cdb3b8dceb563fe948697a889fef6b58cf791548d4a2b588b673c/Scan10001kopie.jpg" data-mid="125562223" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.5 De Zone" data-caption="1.5 De Zone" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/6593fa51b62cdb3b8dceb563fe948697a889fef6b58cf791548d4a2b588b673c/Scan10001kopie.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="1000" width_o="1000" height_o="1000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/691909bf5f05880a7dfd343a8643fa8774e30df1a1b059f855a2f1aa370c9fea/KVR_9778_1.jpg" data-mid="125562123" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.6 De Vreemde Vreemdeling" data-caption="1.6 De Vreemde Vreemdeling" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/691909bf5f05880a7dfd343a8643fa8774e30df1a1b059f855a2f1aa370c9fea/KVR_9778_1.jpg" /&#62;
&#60;img width="800" height="1000" width_o="800" height_o="1000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/6e7dc513f7fe141d0001c49107844c7030a721897d2e1c94e2fadb39211ffdea/zelfportret-kristof-vrancken.jpg" data-mid="125562105" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.8 The Sustainist Gaze" data-caption="1.8 The Sustainist Gaze" src="https://freight.cargo.site/w/800/i/6e7dc513f7fe141d0001c49107844c7030a721897d2e1c94e2fadb39211ffdea/zelfportret-kristof-vrancken.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="2000" width_o="2500" height_o="2000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/06f7737790a0fac6b6c200a881cf814b0ee1e600783df319bf05078c03708f95/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-DSCF9156.jpg" data-mid="125562225" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.7 Sustainist Design" data-caption="1.7 Sustainist Design" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/06f7737790a0fac6b6c200a881cf814b0ee1e600783df319bf05078c03708f95/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-DSCF9156.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="667" width_o="1000" height_o="667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/868faec21b6069012fc04a5c316f048f67333dd5fdc0aa4fe8524bc8e7246ca3/HOOFDBEELD-SUSTAINIST-GAZE-KVRANCKEN-2016-DSCF8891-1.jpg" data-mid="125562069" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.10 Organische Fotografie" data-caption="1.10 Organische Fotografie" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/868faec21b6069012fc04a5c316f048f67333dd5fdc0aa4fe8524bc8e7246ca3/HOOFDBEELD-SUSTAINIST-GAZE-KVRANCKEN-2016-DSCF8891-1.jpg" /&#62;
&#60;img width="3000" height="2022" width_o="3000" height_o="2022" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/26121abfd4d495e6305b431a79c6064e4f359e08fc58e192ac6917db435b1916/DSCF0621highres.jpg" data-mid="125562226" border="0" data-no-zoom="true" alt="1.9 The Post-Digital" data-caption="1.9 The Post-Digital" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/26121abfd4d495e6305b431a79c6064e4f359e08fc58e192ac6917db435b1916/DSCF0621highres.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="867" width_o="1000" height_o="867" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/02ef9fdda880146b44e2ab00e4190883f34125bee2e3464eeba232e47d8b5d12/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8248-Pano.jpg" data-mid="125562138" border="0" data-no-zoom="true" alt="2. Artistiek Luik: The Sustainist Gaze" data-caption="2. Artistiek Luik: The Sustainist Gaze" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/02ef9fdda880146b44e2ab00e4190883f34125bee2e3464eeba232e47d8b5d12/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8248-Pano.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="667" width_o="1000" height_o="667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/196a8b8c4cc30189ad7faa0057a07808c59562af16969e4b79588f2d74a610ae/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8295.jpg" data-mid="125562186" border="0" data-no-zoom="true" alt="2.1. Dwalen" data-caption="2.1. Dwalen" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/196a8b8c4cc30189ad7faa0057a07808c59562af16969e4b79588f2d74a610ae/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8295.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1334" width_o="2000" height_o="1334" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/17994c678fa2d7aac5f7199f1956edfb75294030c357c7c6ea3cc67c62a3af11/VLIERBES-DSCF9103.jpg" data-mid="125562224" border="0" data-no-zoom="true" alt="2.2 De Anthotype" data-caption="2.2 De Anthotype" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/17994c678fa2d7aac5f7199f1956edfb75294030c357c7c6ea3cc67c62a3af11/VLIERBES-DSCF9103.jpg" /&#62;
&#60;img width="1333" height="2000" width_o="1333" height_o="2000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/44a57e06731cbe2c01805c7022f4239630e6efea40950ed6782c93e5ffc2e65b/BD2A7262-1.jpg" data-mid="125562227" border="0" data-no-zoom="true" alt="2.3 De Letterzetter" data-caption="2.3 De Letterzetter" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/44a57e06731cbe2c01805c7022f4239630e6efea40950ed6782c93e5ffc2e65b/BD2A7262-1.jpg" /&#62;
&#60;img width="667" height="1000" width_o="667" height_o="1000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/b35a9d523e408227f2b69e410c8ea5a4b92acb6110d063015e3a0a9c4f9f4f6d/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8351.jpg" data-mid="125562144" border="0" data-no-zoom="true" alt="2.4 Experimenten" data-caption="2.4 Experimenten" src="https://freight.cargo.site/w/667/i/b35a9d523e408227f2b69e410c8ea5a4b92acb6110d063015e3a0a9c4f9f4f6d/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8351.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="667" width_o="1000" height_o="667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/6bf425ee6907b3eb08f771fb0dc44bfd66673395f0dfd67bae4e33896c6591ca/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8227.jpg" data-mid="125562136" border="0" data-no-zoom="true" alt="2.5 Not In My Backyard" data-caption="2.5 Not In My Backyard" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/6bf425ee6907b3eb08f771fb0dc44bfd66673395f0dfd67bae4e33896c6591ca/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8227.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="2000" width_o="2000" height_o="2000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/7387ae7aeeff3839968af90cf72a2581c442d6d7f086528fa0bcebbd30b72f9e/NIMBY_NKOSTEN_KVRANCKEN_BD2A1477B_1.jpg" data-mid="125562219" border="0" data-no-zoom="true" alt="3.1 Publicaties" data-caption="3.1 Publicaties" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/7387ae7aeeff3839968af90cf72a2581c442d6d7f086528fa0bcebbd30b72f9e/NIMBY_NKOSTEN_KVRANCKEN_BD2A1477B_1.jpg" /&#62;
&#60;img width="4128" height="2322" width_o="4128" height_o="2322" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/7eeaf4acf7e3ec9e16a38d263fc3ee8800803633f30dcb3288ce916a05bad3ef/2016-04-01-07.57.08-1.jpg" data-mid="125562199" border="0" data-no-zoom="true" alt="3.2 Lezingen" data-caption="3.2 Lezingen" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/7eeaf4acf7e3ec9e16a38d263fc3ee8800803633f30dcb3288ce916a05bad3ef/2016-04-01-07.57.08-1.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="1667" width_o="2500" height_o="1667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/ba8a0aebe3d7b9520f1004db0431d2d472a5b8e81a06c052f3032649b10ab582/_E2A9079.jpg" data-mid="125562153" border="0" data-no-zoom="true" alt="3.3 Workshops" data-caption="3.3 Workshops" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/ba8a0aebe3d7b9520f1004db0431d2d472a5b8e81a06c052f3032649b10ab582/_E2A9079.jpg" /&#62;
&#60;img width="1000" height="667" width_o="1000" height_o="667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/d047410adb58721e939d3408d561ea95be09b36ba79a290d67d2e9a1fbf92e7c/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8034.jpg" data-mid="125562212" border="0" data-no-zoom="true" alt="3.5 Tentoonstellingen" data-caption="3.5 Tentoonstellingen" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/d047410adb58721e939d3408d561ea95be09b36ba79a290d67d2e9a1fbf92e7c/Z33_SUSTAINISTGAZE_KVRANCKEN_BD2A8034.jpg" /&#62;
&#60;img width="1536" height="2048" width_o="1536" height_o="2048" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/8195d4e25d1145360553362c60462b13cf18b59c3fcac69353a0579bdc253e71/250381590_6373249406078890_5649351746069508595_n.jpg" data-mid="131629517" border="0" alt="3.6 Pers" data-caption="3.6 Pers" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/8195d4e25d1145360553362c60462b13cf18b59c3fcac69353a0579bdc253e71/250381590_6373249406078890_5649351746069508595_n.jpg" /&#62;
&#60;img width="960" height="540" width_o="960" height_o="540" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/b7235eacb3c8d191af44e6d3f5d2729f38f19b914303001d30416dba4ea73e93/13900083_1151498298254053_9168521881548246582_n.jpg" data-mid="131629719" border="0" alt="Tijdslijn" data-caption="Tijdslijn" src="https://freight.cargo.site/w/960/i/b7235eacb3c8d191af44e6d3f5d2729f38f19b914303001d30416dba4ea73e93/13900083_1151498298254053_9168521881548246582_n.jpg" /&#62;
</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Information</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Information</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:00 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Information</guid>

		<description>
&#60;img width="2000" height="1125" width_o="2000" height_o="1125" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/51ca56f6f6af9d2cefee52e26075f8fb8496080db8fd439093848ade31fb3311/KRISTOF_VRANCKEN_9878-LIGGEND16-9.jpg" data-mid="125562231" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/51ca56f6f6af9d2cefee52e26075f8fb8496080db8fd439093848ade31fb3311/KRISTOF_VRANCKEN_9878-LIGGEND16-9.jpg" /&#62;


“The Sustainist Gaze”&#38;nbsp;Op zoek naar fotografisch-participatieve methoden

om te ageren tegen het antropoceen
Kristof Vrancken
Deze website is het resultaat van zes jaar artistiek
onderzoek, waarin ik op zoek ben gegaan naar mogelijke strategieën om tegen het
antropoceen te ageren en dit tijdperk te visualiseren door gebruik te maken van
organische fotografische processen, artistieke methodieken en participatieve
designmethodes gekoppeld aan wetenschappelijke en filosofische inzichten. 


Het vormt het sluitstuk van dit onderzoek, waarvan de expositie plaatsvond in Z33, onder dezelfde titel.&#38;nbsp;


Hoe kan je als kunstenaar actief en constructief zijn in plaats van enkel kritisch en documentair? Hoe toon je niet alleen een alternatieve blik, maar zet je die ook om in een concrete daad? Kan een artistieke blik aanzetten tot een nieuwe kijk op de natuur en de relatie met de mens? Die vragen staan centraal in mijn artistieke praktijk en onderzoek. Deze website is een uitnodiging tot dwalen en scrollen.&#38;nbsp;

	
Kristof Vrancken is onderzoeker aan LUCA School of Arts

Promotoren: dr. Leen Engelen, dr. Veerle Van Der Sluys, dr. Dirk Reynders

Begeleidingscommissie: Jan Boelen, Scott Conaroe

Met bijdrages van: Niek Kosten, Frederik De Bleser, Lieven Menschaert, Giacomo Piovan, Jenny Stieglitz, MFPF &#38;amp; X-LAB (UHasselt)

Met dank aan: LUCA School of Arts, UHasselt, FWO,&#38;nbsp; VONK-ateliers, Z33, Emile van Dorenmuseum, C-Mine, Atelier LUMA

Curator Tentoonstelling Sustainist Gaze in Z33: Ils Huygens.

</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Dankwoord 1</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Dankwoord-1</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:03 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Dankwoord-1</guid>

		<description>

	Dankwoord

856 woorden, leestijd: 4 minuten


Dit proefschrift is het resultaat van zes jaar artistiek
onderzoek, waarin ik op zoek ben gegaan naar mogelijke strategieën om tegen het
antropoceen te ageren en dit tijdperk te visualiseren door gebruik te maken van
organische fotografische processen, artistieke methodieken en participatieve
designmethodes gekoppeld aan wetenschappelijke en filosofische inzichten.


Het was een proces vol onzekerheden, met weinig aanwijzingen of
aanknopingspunten, en met veel onbekende of nog onbestaande paden. Veel van
deze paden leidden tot niets, anderen stoten weer op een betonnen dek of landen
in een moerasachtig, haast niet doorwaadbaar gebied vol zwermen muggen en ander
stekend gebroed. Andere paden mondden echter uit in een ongedefinieerde ruimte,
vol blinde vlekken en een met ideeën bevuilde bodem, waar genoeg inspiratie uit
te halen viel voor meer dan één mensenleven. Soms raakte ik verstrikt in het
academische discours en raakte ik in de war van de richtingsaanwijzers en
gidsen die me meerdere kanten leken op te sturen. Meer dan eens ben ik
gedurende het onderzoeksproces mijn kaart verloren, was mijn kompas niet meer
geijkt, het instrumentarium gebroken, of waren de broodkruimels opgegeten en
vond ik de weg niet meer terug.


Soms was het pad helder, breed en overduidelijk, en soms hulde het
landschap zich in een dichte industriële mist of liep het over van liefde. Het
onderzoeksgebied bleek vooral ruimer, groter en soms leek het zich te blijven
kunnen uitstrekken. Daarenboven leek dit gebied zich autonoom te bewegen, en
vonden er grondverschuivingen plaats zodat er steeds naar een nieuwe houvast
moest gezocht worden voor een vernieuwde ruimtelijke, sociale en mentale
oriëntatie binnen en buiten het artistieke onderzoek.


Gelukkig stond ik er niet alleen voor en stonden er veel
raadgevers op de route om steun te geven, te inspireren, of te helpen met het
spoorzoeken naar vaste grond. Hiervoor wil ik iedereen bedanken die me op mijn
weg heeft geholpen, gesteund, kansen heeft gegeven of eens tegen mijn
achterwerk heeft geschopt. Het was soms zeker nodig, al doen de billen soms nog
zeer. Ik weet dat ze liefdevol bedoeld waren.


Ik wil dan ook heel graag mijn echtgenote Leen Kelchtermans
bedanken voor haar onvoorwaardelijke liefde en steun, maar ook voor de
ettelijke keren dat ze mij uit de stinkende modder en woordenbrij heeft
getrokken. Ondanks alles ben je me graag blijven zien, en dat betekent de
wereld voor mij. Een grootse dankjewel is ook gericht aan ons zoontje Louis,
van wie ik dacht dat ik hem als vader alles zou moeten leren, maar het
omgekeerde bleek waar te zijn. Bedankt om me opnieuw te leren spelen, en de
verwondering te zien. Bedankt, Louis, voor je open, scherpe, nieuwsgierige,
speelse en kritische blik. Blijf vooral jezelf! Bedankt aan mijn ouders om er
altijd te zijn, in alles. Dit doctoraat is opgedragen aan jullie allen.


Graag wil ik ook mijn promotoren dr. Leen Engelen, dr. Veerle Van
der Sluys en dr. Dirk Reynders van Luca School of Arts bedanken die me tijdens
het onderzoeksproces hebben begeleid en me de ruimte gegeven hebben om te
kunnen dwalen, fouten te maken en nieuwe wegen te zoeken. 


Bedankt aan de leden van mijn begeleidingscommissie, Jan Boelen en
Scott Conarroe, om me scherp te houden en me met inspiratie te voeden in het
begin en midden van mijn onderzoeksproces. Bedankt, Niels Hendriks, voor je
leiding en begeleiding als onderzoekshoofd van de onderzoeksgroep
Interactions. 


Bedankt aan Z33 voor de mooie kans om mijn onderzoek in de best mogelijke
setting te mogen tonen en een welgemeende dankjewel aan curator Ils Huygen om
de puzzel van werken en verhalen in de ruimte te helpen leggen. Een enorm grote
dankjewel verdient ook prof. dr. Jean Manca die met zoveel enthousiasme,
integriteit en expertise de grenzen tussen wetenschap en kunst poreus weet te
maken. Samen met het hele team van X-Lab hebben we kunnen schrijven aan een
mogelijk duurzamere toekomst waarin electro-actieve bacteriën, organische
zonnecellen een belangrijke rol gaan spelen. Bedankt, prof. em. Johan Valcke,
voor je enorm waardevolle inzichten in de fotosynthese en je generositeit om je
expertise te willen delen. Bedankt, Jeroen Hustings, voor het opzetten en
uitvoeren van de experimenten rond de organische zonnecellen. Bedankt, Thessa
Limbergen en Michel Deroeve, voor het mogelijk maken van een onmogelijke
installatie. Bedankt, prof. Ann Cuypers, om de mijnkooltjes te willen
analyseren en mee te denken in het onderzoek. 


Bedankt aan alle kunstenaars en collega-onderzoekers waarmee ik
tijdens dit onderzoeks-proces heb mogen samenwerken. Bedankt, Niek Kosten, voor
de fijne samenwerking tijdens het project ‘NIMBY’ en je hulp met deze
onderzoekswebsite. Ook een grote dankjewel voor Giacomo Piovan omwille van de
enorm boeiende samenwerking in het participatieve onderzoeksproject ‘mijnKOOL’.
Bedankt, Lieven Menschaert, Jenny Stieglitz, Pablo Hannon, Andries
Vanvinckenroye en Veerle Tytgat, voor jullie bijdragen. Bedankt, Kristof Reulens,
Eddie Guldolf en An Leemans, voor het geloven in een hoogst onzeker project dat
uitmondde in ‘Transit’ en ‘mijnKOOL’. Bedankt aan LUCA school of Arts, Z33,
UHasselt, Atelier LUMA, ENSP, het Emile van Doren-Museum en alle andere
instellingen die hebben geholpen om dit onderzoek te kunnen realiseren. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Bedankt aan alle deelnemers van de workshops, en aan alle planten en andere
micro-organismes waarmee ik heb mogen samenwerken. Bedankt aan iedereen die ik
niet heb kunnen vermelden. 


Dit doctoraat zou er niet in deze vorm hebben gelegen zonder
jullie steun.
 

Hasselt,
november 2021
Kristof Vrancken


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Proloog</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Proloog</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:06 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Proloog</guid>

		<description>
	
&#60;img width="977" height="652" width_o="977" height_o="652" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/a7ed63ccdf84a0461ea5d5b7f55b63877570e6305f2f8d2fdd5645cb7d5be049/Afbeelding1.jpg" data-mid="125562235" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/977/i/a7ed63ccdf84a0461ea5d5b7f55b63877570e6305f2f8d2fdd5645cb7d5be049/Afbeelding1.jpg" /&#62;

	
	Proloog

1095 woorden, leestijd: 4 minuten


Er
lag een klein stukje bos tegenover mijn ouderlijk huis, waar ik als kind bijna
dagelijks naar toe trok. Het was niet zo groot, maar voor mij en de andere
kinderen uit de buurt was het een volledige parallelle wereld. Het was ons
gebied, onze habitat, waar niemand, buiten ons, interesse in leek te hebben.
Onze vrijstaat, waarin we konden blijven dwalen. We renden en rolden, groeven
ons in, hingen er urenlang rond. 


En
in dat gebied, ergens in het midden stond een inlandse eik. Het was, in mijn
kinderogen, een grote statige boom, en één van de oudste bomen in het bos. Zijn
takken begonnen laag bij de grond te vertakken, waardoor hij heel makkelijk te
beklimmen was. Het was één van de weinige bomen die zich zo openstelden voor de
tijdelijke en tamelijk wilde bosbewoners die we waren. Zonder veel moeite kon
je je van tak tot tak naar boven werken, om daar ons gebied te kunnen
overschouwen. 


De boom was onze verzamelplaats, ons kamp, onze shelter, ons
tweede huis. En ook een soort kameraad die je, als je boven in zijn takken lag
te hangen, je volledig tot rust kon brengen. Op één of andere manier was er een
soort aarding, een verwantschap, dat je als volwassene maar moeilijk rationeel
kan verklaren, maar als kind kon je het voelen. Het was er echt.


Op een dag, toen ik alleen in dit gebied ronddwaalde zag ik plots
iets bewegen in de buurt van onze boom. Nieuwsgierig bukte ik me om het diertje
te kunnen bekijken. Het was een slang. Een echte enge giftige en vooral
dodelijke wurgslang van wel 35cm
die in ons bos rondsloop, leek het wel. Ik stormde in blinde paniek het bos
uit, liep de straat over en vloog naar binnen. Ik had nog nooit zo snel gelopen
als toen. M’n vader verzekerde me echter dat er geen slang kon rondkruipen, en
trok samen met mij terug het bos in. Het bleek inderdaad geen slang te zijn,
maar een hazelworm. Een pootloze hagedis met het uitzicht van een slang. Een
zeldzame soort die zich overdag meestal schuilhoudt, maar als ze zich vertoont
kinderen schrik aanjaagt.

Dit
was ons gebied. We eigenden het ons toe door elke vierkante centimeter te
verkennen en te ontdekken. Het was dit gebied dat mijn ecologisch bewustzijn
als kind liet ontwaken. Sporadisch troffen we er nieuwe bronnen van zwerfvuil
aan, die onze habitat vervuilden. Urenlang lag ik op de uitkijk vanuit ons huis
om de oorzaak van dit zwerfvuil te vinden. Het bleek onze buurman die af en toe
met zijn volgeladen kruiwagen de straat overstak en het bos inreed, om zijn
afval er te dumpen. Hij werd onze eerste echte vijand.


&#60;img width="1296" height="864" width_o="1296" height_o="864" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/a686b9948174bd8ad5146e41dae26baaf1073630923a57b6bc51acfc5bf0ada8/Afbeelding1.jpg" data-mid="125562237" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/a686b9948174bd8ad5146e41dae26baaf1073630923a57b6bc51acfc5bf0ada8/Afbeelding1.jpg" /&#62;


 We
probeerden met takken de toegangswegen te blokkeren, riepen boze woorden,
plaatsten vallen die niet bleken te werken en smeedden wrede plannen die we als
kind toch niet konden uitvoeren en daarom maar in onze fantasie ergens
halverwege bleven hangen. Het was een strijd die je als kind niet kon winnen.
Het lijkt misschien allemaal zo onbelangrijk nu, maar voor ons was het een
reële strijd om onze habitat te kunnen vrijwaren van bezoedeling.


 Later
leek ons gebied niet meer zo onbelangrijk en werd het verkaveld voor grof geld.
Ik herinner me nog de woede die opborrelde toen ik voor het eerst het gele
bordje zag waarop de verkoop werd aangekondigd. Samen met mijn strijdmakkers
trokken we het bord los, namen het mee in ons bos en verstopten het onder een
hoop takken en bladeren.


 Er
kwam een nieuw bord. En opnieuw voerden we actie. Ditmaal aan de rand van het
bos. We riepen onze boze slogans naar iedereen die voorbijkwam, maar het leek
niemand te deren. Elke actie die we ondernamen leek volkomen zinloos en
langzaam maar zeker maakte onmacht zich van ons meester en gaven we ons alsnog
gewonnen. Kinderen, bomen of hazelwormen hebben geen grip op de wereld om hen
heen, toch niet in 1988. 


 Het
bos, onze habitat, werd daarna langzaam ontmanteld, de bomen geveld, de
stronken ontworteld en verhakkeld. Ook onze boom, die zich zo had opengesteld
voor ons, ging tegen de vlakte. Ik had afscheid van hem genomen en me een
laatste keer in zijn kruin genesteld, me laten wiegen door de wind. Van dat
laatste moment heb ik nog een foto als herinnering. Ik heb nog gezocht naar de
hazelworm om hem te verplaatsen voor het naderende onheil, maar hij liet zich
nooit meer zien. De boosheid, de frustratie en onmacht om het verlies van ons
territorium was groot. Mijn moeder toonde me daarop een vergeelde foto van een
weidelandschap met een houtwal.


&#60;img width="1181" height="1439" width_o="1181" height_o="1439" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/73b740f5ceef9589d208eba218918520338e4a69640e7cd3ed9a9a9065f2860e/BINK1651small.jpg" data-mid="125562236" border="0" alt="Originele Polaroid-opname van de bouwplaats van mijn ouderlijk huis." data-caption="Originele Polaroid-opname van de bouwplaats van mijn ouderlijk huis." src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/73b740f5ceef9589d208eba218918520338e4a69640e7cd3ed9a9a9065f2860e/BINK1651small.jpg" /&#62;


‘Dit’,
zei ze, ‘Dit is je thuis. Dit was het land voor ons huis er stond. Onze
bouwplek. Ook wij hebben een stuk natuur opgeofferd om te kunnen wonen’. Het was als een golf koud water die me
overspoelde en me tegen de grond sloeg. Ik had zo een intense haat gevoeld
tegen de nieuwe eigenaars van ons bos. Ik was zo boos geweest op diegenen die
het gingen platgooien, ontwortelen, uitgraven, betonneren en er later gingen
wonen. Ik had me zo ontheemd gevoeld, verbannen van mijn habitat, terwijl ook
het huis waarin ik woonde een plaats had ontnomen. 


 Ecologie, een afgeleide van het Griekse ‘Oikologie’, waarbij
‘oikos’ staat voor huis en ‘logia’ voor studie kan in die zin nooit eenvoudig
zijn.&#38;nbsp;[1]&#38;nbsp;Het gaat immers over een plek die niet alleen ons toekomt, maar ook hen allen. De
hazelworm, de boom en de duizend andere soorten die hier leefden. Deze paradox
was nieuw voor mij als kind. De twijfel, schuld en onmacht zou nog vaak
terugkomen. Na
het verdwijnen van het bos, verdween ook onze kinderlijke habitat. Er was geen
vrijstaat meer voor ons als kinderen en de hechte vriendschapsband verdween
langzaam onder de bakstenen. We zagen elkaar op school, in de bus of in elkaars
tuin maar het was anders. We verloren connectie met elkaar, met onszelf en ons
territorium. Het waren trouwens heel vriendelijke mensen die op de plek van
mijn boom kwamen wonen.


 Het
verlies van een bos. Het zicht van een ontworteld stuk land laat me nog steeds
een onderdrukte pijn voelen. Een door de rationaliteit teruggedrongen en
beteugeld gevoel van rouw. Je wil toch immers als volwassene niet als een
halfzacht ei overkomen voor je medemens of als boomknuffelaar door het leven
gaan. Je begraaft het onbestemde gevoel weg, kapselt het in of slikt het weg.
Het is ons zoontje Louis die mij deze aangeleerde ongevoeligheid opnieuw heeft
ontleerd. Als klein mannetje van nog geen drie jaar leerde hij mij de betekenis
van ecologie opnieuw ontdekken. 


[1]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen, Utrecht: Uitgeverij Ten have, p.
221.


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Introduction</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Introduction</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:08 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Introduction</guid>

		<description>

	
&#60;img width="6430" height="6220" width_o="6430" height_o="6220" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/0084d646a1d747afef7bc7319f84ccdf6994b4932af684e8387e96e310ab6cd3/BD2A7266-3.jpg" data-mid="125562239" border="0" alt="Anthotype: Hunger Of The Pine, Kristof Vrancken (2021)" data-caption="Anthotype: Hunger Of The Pine, Kristof Vrancken (2021)" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/0084d646a1d747afef7bc7319f84ccdf6994b4932af684e8387e96e310ab6cd3/BD2A7266-3.jpg" /&#62;


Introductie
5662 woorden, leestijd: 18 minuten

Een nieuw
geologisch tijdperk.


Het antropoceen is de naam van een
nieuw geologisch tijdperk. De term werd geïntroduceerd door de Nederlandse
meteoroloog en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen.[1]&#38;nbsp;Het is opgebouwd uit het woord ‘antropos’ (mens) en het achtervoegsel ‘-ceen’,
dat vaker gebruikt wordt in namen van geologische tijdvakken zoals bijvoorbeeld
het eoceen of pleistoceen.[2] De
term zelf en haar precieze startmoment staat nog onder discussie van
wetenschappers maar wat duidelijk mag zijn is dat ze verwijst naar de
onmiskenbare impact van de mens op de geologie van de aarde, vb. door de
aanwezigheid van plastic, de klimaatopwarming of door chemische en nucleaire
vervuiling. Volgens Crutzen begint het antropoceen met de uitvinding van de
stoommachine in 1784, en vindt er een duidelijke stroomversnelling plaats met
de opkomst van het kapitalisme en de Industriële Revolutie.[3] Los
van verdere discussies over de juistheid van de naamgeving en het precieze
startmoment is het ondertussen algemeen erkend dat de impact van de mens op de
aarde enorm is, met dramatische effecten voor onze leefomgeving, zowel ver weg
als erg dichtbij.[4]&#38;nbsp; 


De menselijke relatie tot zijn/haar
habitat en hoe de mens zijn/haar eigen leefomgeving beïnvloedt, manipuleert en
onder druk zet is een thema dat altijd al intrinsiek aan me verbonden is
geweest. Het vormt een leitmotiv, dat zich telkens opnieuw bewust en
onbewust in mijn artistieke werk en denken blijft manifesteren. Het verzet
tegen de huidige staat van de aarde, de onverschilligheid van haar bewoners, en
vooral het niet kunnen of willen zien van een alternatieve, meer duurzame en
circulaire omgang met onze wereld vormt de grootste beweegreden van dit
onderzoek. Het antropoceen en de implicaties die dit met zich meebrengt wordt
verder uitgewerkt in hoofdstuk III: Het antropoceen.&#38;nbsp; 


Een -reset- als start voor het doctoraatsonderzoek


Het startpunt van dit
doctoraatsonderzoek vormde een hard reset voor mijn eigen artistieke
fotografische praktijk. Ik wou niet enkel de relatie tussen mens en natuur registreren
of vastleggen, maar ook ageren tegen het antropoceen. In een wereld waarin het
antropoceen onze manier van leven en denken onder druk zet en oude zekerheden in
twijfel trekt, werkte die twijfel voor mij ook door in mijn geliefde medium. Ik vond de gestandaardiseerde en geïndustrialiseerde manieren
van beelden maken, die ik tot dan toe hanteerde, ontoereikend om een nieuw
verhaal te kunnen vertellen. Een nieuw verhaal heeft immers ook een nieuwe taal
en beelden nodig. De standaardisering van het geïndustrialiseerde beeld had tot
een genadeloze efficiëntie, voorspelbaarheid en controle geleid in mijn
beeldvorming waarin de serendipiteit in de beeldproductie langzaamaan afwezig
raakte. Om maar een poging te kunnen ondernemen om te ageren tegen de
onzekerheid die het antropoceen met zich meebrengt, diende er ook opnieuw een
onzekerheid in mijn artistieke proces te komen. Wat volgde, was het ontleren
van mijn fotografische automatismen, mijn oude gestandaardiseerde digitale en
analoge methodieken en een zoektocht naar nieuwe manieren van vertellen,
reageren en beeldvorming. Een reset. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Deze reset zorgde voor een compleet
herdenken van wat fotografie en het artistieke proces voor mij betekende en kon
betekenen. Het experimenteren -en spelen- met het historische en volledig
organische anthotype-proces is voor mij een manier om vanuit het hart van mijn
artistieke praktijk te reageren op de ecologische crisis van vandaag.[5] Dit procedé, dat werkt met de
verkleuring van pigmenten geëxtraheerd uit planten en bessen geeft&#38;nbsp;me de kans om het handelingsvermogen van het landschap, of de planten die er
groeien, te vervatten in het werk, en op deze manier verhalen te vertellen
vanuit een gedeeld perspectief en verwantschap.

[6]

 Ik sluit me zo aan bij een
sterke ecologische en klimaatbewuste beweging in de kunstwereld van vandaag.[7]&#38;nbsp;Hoe kan ik als kunstenaar ook actief en constructief zijn in plaats van enkel
documentair, kritisch of meevarend op de verlammende esthetiek van de Apocalyps
die vaak wordt gebruikt in de beeldvorming en vertelling rond het antropoceen.[8]&#38;nbsp;Hoe kan ik vanuit mijn eigen praktijk niet alleen een alternatieve blik of
visie tonen, maar deze ook concreet omzetten in een nieuwe methodiek, in
artistiek handelen? 


 Het leidde tot het loslaten en ontleren
van mijn gewoontes, automatismen en een dissectie van mijn artistieke en
fotografische workflow, om met een open blik en experimentele, radicaal
onzekere grondhouding het gekozen onderzoeksgebied te benaderen. Door het
combineren en integreren van verschillende disciplines binnen mijn artistieke
praktijk en onderzoek, zoals fotografie, sociaal design, biologie en filosofie
ontstonden er nieuwe mogelijkheden om met deze moeilijke, maar hoogdringende
materie om te gaan. Een artistiek onderzoek lijkt een beetje op een vreemde
vorm van duistere antropologie toepassen op jezelf, je relatie met je omgeving
en werkmethoden vanuit een emic en etic standpunt.[9]&#38;nbsp;Dat wil zeggen het combineren van zowel een introspectieve blik, als een blik
van buitenaf. Een vreemd spel, waarbij elke zekerheid in een onzekerheid kan
worden omgezet en waar je zelf de quizvragen mag opstellen, maar de antwoorden
of spelregels nog niet kent. Zelfs de quizvragen lijken niet altijd vast te
staan.[10]


Het is een spel, gespeeld met speelse
ernst en volle openheid die nodig is voor het doorbreken van de grenzen tussen
het weten en het niet-weten.[11]


In dit onderzoek probeer ik zo open en eerlijk mogelijk te
communiceren en leg ik mijn gehanteerde methodieken bloot zonder het toepassen
van al te veel zelfcensuur om mijn kunstenaarsego kunstmatig op te blinken. Als
de geschreven tekst soms activistisch klinkt, is ze dat ook, maar vergeet niet
dat dit activisme, ook al is het een radicaal onzeker, twijfelend, empathisch en
kritisch activisme, ontsproten is uit een onvoorwaardelijke liefde voor onze
habitat. Klinkt de tekst twijfelend, twijfelde ik ook, als ik verloren klink,
was ik inderdaad ergens op de dool in woorden, zinsconstructies, beeldvlakken,
tijdruimtes of gebieden. De onzekerheid is hier geen zwakte, maar een noodzaak
om te creëren. Het spel is een urgentie. Soms speel ik met het woord, met het
beeld en het woordbeeld of het beeldwoord. Als de romantiek begint door te
klinken in de woorden, is het omdat ik ergens inherent een verstokte en
weifelende romanticus ben. Als het duister wordt, was het ook haast donker. Als
er een empirische, academische toon gebruikt wordt is dit onderdeel van het
onderzoek ook zo gevoerd. Dit geldt ook voor de melancholische woorden die
versterkt worden door verlies, en de vreemde haast epileptische hopeloze
vreugdedansjes in de wanorde met de tonen van Joy Division op herhaling in de
achtergrond. 


It's getting faster, moving faster
nowIt's
getting out of handOn the
tenth floor, down the back stairsIt's a no
man's landLights are
flashing, cars are crashingGetting
frequent nowI've got
the spirit, lose the feelingLet it out
somehow


Disorder, Joy Division


Een
duurzame blik 


 De titel ‘The Sustainist Gaze’ verwijst naar de constante
zoektocht naar een vernieuwde, duurzame blik op onze habitat waarvan we een
onlosmakelijk deel uitmaken. Deze blik probeert zich los te maken van de louter
antropocentrische kijk op de wereld en probeert ook niet-menselijke perspectieven
te betrekken in het ziensproces, en daardoor voorbij de aangeleerde blinde
vlekken in ons zicht te kijken. De manier waarop we kijken naar onze omgeving,
beïnvloedt immers ons denken en handelen -en omgekeerd-. We hebben
dringend nood aan verbeeldingskracht, solidariteit en nieuwe culturele,
technologische en wetenschappelijke inzichten om anders om te gaan met onze
aarde, en daarbij moeten we rekening houden met alle actoren. De vraag
is dus of een verandering in onze blik een hefboom kan zijn voor een andere,
betere verhouding tot -en met- onze wereld, en op welke manier ik hieraan kan
bijdragen als dividu.[12]
 Ik
hanteer deze term bewust om aan te tonen, dat ik, net als jullie, een
ecologisch wezen ben, of een vreemde vreemdeling. Een wandelend en denkend
ecosysteem op zichzelf in een constante verbinding en verstrengeling met zijn
omgeving, zoals de Filosoof Timothy Morton het omschrijft. Het dividu is dus de
verzameling van alle menselijke en niet-menselijke dingen die ik ben. Het is een
ode aan de miljarden bacteriën, schimmels en virussen die mij tot mij maken en
die ongetwijfeld een grote rol hebben gespeeld in de totstandkoming van dit
proefschrift. Ik heb mij dan ook nooit alleen gevoeld bij het schrijven. Dat het
denken zo verweven zit in dit onderzoek, komt ook omdat het kijken, of het
anders leren kijken, ontstaat vanuit een constante wisselwerking en dialoog met
het denken. Op dezelfde manier wordt het denken weer gevoed door het kijken. DeSustainist Gaze is dan ook sterk verbonden
met de methode van de participatieve observatie, een begrip ontleend aan
de antropologie.[13]&#38;nbsp;De duurzame blik wordt verduidelijkt in hoofdstuk X: The Sustainist Gaze.


Wat willen we zien? Wat willen we niet zien? Wat zijn we bereid om te zien, en wat zijn we bereid om niet te zien?


 De term ‘Sustainist’ is
ontleend aan de Sustainist Design-beweging
die de principes van open en duurzaam design predikt.[14]&#38;nbsp;Het is een pleidooi om actief een positieve verandering aan te brengen op vlak
van duurzame praktijken in design. Het is een call-to-action en dit
manifest heb ik gehanteerd als startpunt om mijn eigen fotografische artistieke
praktijk te ontleden en opnieuw te heruitvinden volgens deze principes. Dit
resulteerde in het gebruik van natuurlijke pigmenten en zonlicht om
fotografische prints te maken. Hier wordt verder op ingegaan in hoofdstuk IX:
Sustainist Design. Verder resulteerde deze benadering in een zoektocht naar
nieuwe, duurzame materialen, een circulaire lokale en seizoensgebonden praktijk
en het openstellen en verspreiden van kennis. Het gebruik van dit organische anthotype-procedé
zorgde voor een trage, onvoorspelbare fotografie maar opende ook deuren naar
nieuwe toepassingen binnen de wetenschappen en het betrekken van planten en het
landschap zelf als coauteur in de beeldvorming en het creatieproces.


 Door vanuit deze andere blik te denken besloot ik om terug te
keren naar een onzeker, traag, organisch en ambachtelijk proces, dat mee aan de
basis stond van de fotografie midden 19de eeuw: de anthotype. Dit oude
fotografische procédé gebruikt emulsies van planten of bessen als basis voor de
print.[15] Het
anthotype-proces bestaat al lang maar is nooit commercieel doorgebroken omdat
het een traag en onzeker proces was. Bovendien blijft de organische emulsie ook
lichtgevoelig waardoor de print na enige tijd ook weer vervaagt. Het zijn
precies die onvolmaaktheden die maken dat elk beeld -als een schilderij- uniek
is en niet reproduceerbaar,
hiermee het basiskenmerk van het medium fotografie ontkennend en als stille
reactie op de hedendaagse vluchtigheid van beelden.


&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/31250c130bc3ac1f8891263c8d92e3c3c05551f265f4621866f8ce12bb91d177/HOOFDBEELD-SUSTAINIST-GAZE-KVRANCKEN-2016-DSCF8891-1.jpg" data-mid="125562240" border="0" alt="Het anthotype-proces: Strain, Manufactuur 3.0, Kristof Vrancken (2016)" data-caption="Het anthotype-proces: Strain, Manufactuur 3.0, Kristof Vrancken (2016)" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/31250c130bc3ac1f8891263c8d92e3c3c05551f265f4621866f8ce12bb91d177/HOOFDBEELD-SUSTAINIST-GAZE-KVRANCKEN-2016-DSCF8891-1.jpg" /&#62;


Doordat de prints gemaakt worden met emulsies van planten van het
landschap zelf is het landschap letterlijk aanwezig in het beeld, en wordt de
plant (en zo ook het landschap zelf) coauteur van het beeld.
Tegelijkertijd weten we uit wetenschappelijk onderzoek dat sommige planten
uitgelezen indicatoren zijn voor vervuiling, zo komen bepaalde
‘pionierssoorten’ zoals vlier of braambes vaak voor op plaatsen met een
verstoord ecosysteem.[16]&#38;nbsp;Bovendien nemen planten toxische substanties zoals fijn stof of zware metalen
op in hun systeem, en kunnen ze als bio-indicator fungeren zoals de rode
kooltjes in het project ‘mijnKOOL’ of als middel om de vervuilingsproblematiek
aan te pakken door middel van fytoremediatie.[17] De vervuiling die aanwezig was in de
plant komt zo ook in de fotografische emulsie terecht én in de print. De sporen
van vervuiling worden letterlijk, fysiek ingekapseld in het beeld. Ondanks hun
romantisch en esthetisch uitzicht, krijgen deze landschapsbeelden een
verontrustende ondertoon. Dit wordt verder belicht in het hoofdstuk
XII: Organische fotografische processen.


De gids, schrijver en
amateur-wetenschapper


In dit onderzoek/spel neem ik verschillende gedaantes aan en
fungeer ik deels als gids, schrijver en amateur-wetenschapper of
professor-liefhebber. De schrijver filosofeert, zoekt naar woorden en schrijft
zowel met licht als tekst om zijn verhaal uit te drukken, hoewel het schrijven met
licht sneller verloopt dan met tekst. De rigoureuze amateur-wetenschapper
observeert, analyseert en experimenteert en jongleert met empirische methodes.[18] De
term amateur-wetenschapper verwijst naar het boek Correspondences van de
antropoloog Tim Ingold (2021). In dit boek gebruikt hij het woord ‘amateur’
niet in de negatieve connotatie, maar wel als iemand die een onderwerp
behartigd, niet louter om professionele overwegingen, maar ook om een
persoonlijke motivatie, als liefhebber. Andere
momenten ben ik de gids zonder precies te weten waar ik mezelf naar toe moet
leiden en maak ik volledig gebruik van mijn intuïtie om mezelf te loodsen door
onbestemd gebied. 


 Dit gezelschap vormt de verzameling van mezelf als individu,
die dit artistieke onderzoek uitvoerde, waarbij soms de ene stem, soms de
andere of zelfs allemaal door elkaar zullen klinken. Zowel in tekst als beeld. Dit
geschreven luik zal dan ook soms poëtisch klinken en in andere paragrafen dan
weer een eerder academisch-wetenschappelijke toon hanteren. Soms is de tekst
persoonlijk, soms afstandelijk of eerder activistisch gekleurd, afhankelijk wie
van de drie de pen heeft gehanteerd. 


Deze drie proberen zich al dwalend, verzamelend, analyserend, spelend,
strompelend, kritisch, dansend en soms al hevig ruziemakend een weg te zoeken
doorheen het onderzoeksgebied. Als ik de term ‘ik’ gebruik in dit onderzoek,
bedoel ik dus het gezelschap van deze drie heren, verenigd in de vreemde
vreemdeling die ik hier vertegenwoordig.[19] Het
gezelschap wordt verder voorgesteld in hoofdstuk VIII: De drie personages. 


&#60;img width="1000" height="1000" width_o="1000" height_o="1000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/24909949c8f80c0362c0e5f2b0d0c99f9133264b35c8f4a5588a6fcb4364957c/KVR_9778_1.jpg" data-mid="125562241" border="0" alt="Onderzoek van een landschap, Kristof Vrancken (2016)" data-caption="Onderzoek van een landschap, Kristof Vrancken (2016)" src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/24909949c8f80c0362c0e5f2b0d0c99f9133264b35c8f4a5588a6fcb4364957c/KVR_9778_1.jpg" /&#62;


Dwalen
in de zone


 Deze drie personages zijn niet toevallig gekozen. Ze komen uit de
film Stalker (1979) van Andrei
Tarkovsky.[20]&#38;nbsp;Dit Russische meesterwerk speelt zich af in een verboden zone, een troosteloos
en verlaten wasteland. Het is een
verboden zone waar een soort anti-natuur is ontstaan op de toxische resten van
een verloren industrieel tijdperk. Het verhaal gaat over drie personen die zich
in dit onnoemelijk niemandsland wagen en er ronddwalen. Een professor en een
schrijver laten zich in de film gidsen door een ‘stalker’, maar ook zij raken
verstrikt in het gebied, de tijd, in henzelf en hun idealen. 


 Net als Tarkovsky voel ik me aangetrokken tot deze gebieden.
Verdwalen is hier de manier om te kunnen navigeren, en om schoonheid te vinden,
met onvolmaakte, onvoorspelbare en verdwijnende beelden als resultaat. Het zijn
enclaves die -al is het tijdelijk- kunnen ontsnappen aan de controle en
management van het agri-logistieke systeem.[21] Het
is een gebied waarin de ontheemde natuur de ontheemde mens ontmoet, en waar het
landschap, als het zich eenmaal heeft losgemaakt van de agri-logistiek een
geheel eigen ecosysteem ontwikkelt en waar er nieuwe grenzen en relaties tussen
natuur en cultuur worden bepaald.[22] In deze zin kan het -wasteland-
gezien worden als een plek voor reflectie en nieuwe ontmoetingen.&#38;nbsp;


 De Nederlandse filosoof René Ten Bos omschrijft dit gebied als een
plek waar je je nooit volledig thuis kan voelen omdat ze zich niet laat
doorgronden. ‘Het lijkt om een gebied te gaan dat autonoom handelt, denkt en
leeft en dat tegelijkertijd steeds reageert op wie je bent en op alles wat je
doet’.[23]&#38;nbsp;Deze zone is even angstaanjagend als aantrekkelijk om te betreden door het
gebrek aan controle, de esthetiek van de chaos en de naderende catastrofe.
Ondanks de waarschuwingsborden en prikkeldraad. 


 Ten Bos linkt
de film Stalker, net als Morton, aan de verboden zone, aan het
antropoceen.[24] We zijn, net als
de drie dolende hoofdpersonages in de film, fundamenteel gedesoriënteerd. We
dwalen, zo schrijft Ten Bos, door dit tijdperk zonder te weten waarheen. Zonder
te weten wat we met onze planeet moeten doen om de catastrofe af te wenden.
Dezelfde desoriëntatie is te lezen in het werk van Latour, Morton, Ingold,
Deleuze en Guattari wiens waardevolle, gelijklopende en soms tegenstrijdige
standpunten ik hanteer als instrumenten om me te kunnen positioneren en te
dwalen.[25]&#38;nbsp;Toen ik me als kunstenaar voor het eerst in dit theoretisch filosofisch veld
begaf, voelde het een beetje als dwalen in een mijnenveld, waarbij elke stap te
veel naar links of rechts een figuurlijk afgerukt ledemaat of permanente hersenschade
kon betekenen. Toch gaf -en geeft- dit theoretische kader me ook richting en bevruchtte
het mijn artistieke praktijk met nieuwe inzichten, ideeën, concepten, maar ook onsmakelijke,
en tegelijkertijd ook zeer ongrappige woordspelingen en metaforen. 


We zijn als
westerse samenleving zo gewend geraakt aan het feit dat we alles onder controle
leken te hebben, maar in het antropoceen merken we nu dat de aarde haar
handelingsvermogen terugwint, met ongekende gevolgen en een onzekere toekomst
voor de mensheid als gevolg.[26]&#38;nbsp;We zijn opnieuw het vlees geworden, aldus Ten Bos, en niet meer de Goden die we
lang dachten te zijn. We zitten dus met andere woorden met zijn allen in een
gebied dat we niet meer kennen, en waarbij we op zoek moeten gaan naar manieren
om ons opnieuw te kunnen oriënteren, terwijl we zelf in een volle
identiteitscrisis zitten.[27]&#38;nbsp;Om te kunnen navigeren in onbekend terrein moet je echter eerst
leren dwalen en durven accepteren dat je zelf bent verdwaald. Het is een
situatie waarbij elke zekerheid terug naar een onzekerheid gebracht wordt. Het
lijkt erop dat, om een uitweg te kunnen vinden we eerst onze oude handelingen
en automatismen moeten ontleren, om van hieruit opnieuw te 
kunnen dwalen,
spelen en leren. 


 Dwalen
in het antropoceen, betekent daarom ook dwalen in jezelf, en in je eigen hoofd.

Maar ook in je omgeving, tijdsbesef, werk, onderwijs, gewoontes en cultuur. 
Het
brengt twijfel in je geliefde medium of discipline. 
Het stelt je geliefden
bloot aan nieuwe onvoorziene potentiële gevaren 
en beïnvloedt je dagelijkse
handelen. 
Alles wat je ooit geleerd hebt, komt in een ander licht te staan. 


Kortom, het antropoceen stelt de hele identiteit van de mens die
leefde in West-Europa ergens tussen het einde van de 20ste en in het begin van
de 21ste eeuw in vraag zonder een onmiddellijke kant en klaar oplossing of
uitweg aan te bieden. Er lijkt zelfs helemaal niet één sluitend antwoord te
bestaan op de meest essentiële vragen die het ons voorschotelt. Maar het
antropocene tijdperk heeft wel de fundamenten van onze hedendaagse westerse
cultuur, identiteit en samenleving op een hoopje gegooid. Een troosteloos
hoopje dan nog wel. 


Tijdens het onderzoeksproces was het dan ook nodig om me, in het gezelschap van mijn drie heren, me helemaal te laten wegzinken in de zone. Er te verblijven en me in het koude moeraswater onder te dompelen om me te laten besmetten door de toxische stoffen. Deze onderdompeling en incubatie was essentieel om het antropoceen te kunnen onderzoeken, nieuw werk te kunnen creëren en mijn positie terug te vinden in het verlies. Het onderzoeksgebied bestaat als dusdanig uit verschillende lagen die in elkaar overvloeien via verschillende dimensies en tijdschalen, waaronder de geografisch onbestemde zone, het antropoceen en de mentale ruimte waarin de schrijver, de wetenschapper en de gids fungeren. Op deze manier nestelt mijn onderzoek en

artistieke praktijk zich
binnen de drie ecologieën van Guattari.[28] Deze drie
ecologieën vormen een kader om te kunnen reflecteren, handelen en navigeren op
het ecologische of fysieke niveau, het sociale en subjectieve/mentale niveau. De
zone en de onderliggende concepten worden verduidelijkt in hoofdstuk VII: De
Zone als meervoudige, verstrengelde metafoor.


Het rizoom als onderzoeksconcept &#38;nbsp; 
Ik leerde, in navolging van Deleuze en Guattari, mijn weg te
zoeken zoals het rizoom of de &#38;nbsp;wortelstok
van een plant: continu de omgeving aftastend, lerend en scannend op zoek naar
nieuwe bouwstenen en elementen om het onderzoeksproject verder uit te bouwen en
te vernieuwen met nieuwe uitlopers of deelprojecten.[29]&#38;nbsp;Op deze manier bewoog het onderzoek zich al wriemelend, onzeker en sensitief,
maar toch verankerd, door de kleinste kiertjes, om ergens anders verder te
groeien. Het gezelschap van de gids, de schrijver en de amateur-wetenschapper
stelden tijdelijke en permanente basiskampen (in de vorm van een casus of
project) op en lieten vandaar uit nieuwe wortel-uitlopers vertrekken om het
onbekende gebied te scannen. De zone houdt, net als ik, niet van rechte lijnen,
dus kronkelden ze net als worteltoppen, rond elkaar, in elkaar en rond
obstakels en vonden partners om mee te kunnen samenwerken. Hoe meer het onderzoeksgebied
in kaart werd gebracht, hoe meer ongekende zones er opdoken. Hoe meer ik het
gebied probeerde af te bakenen, des te vager werden de grenzen en daardoor werd
het onderzoeksgebied ook steeds interessanter en complexer. 


 Deze manier
van onderzoeken waarbij er telkens een tijdelijke of permanente verankering
plaatsvond binnen een specifieke casus, gaf me de tijd en focus om gedurende de
voorbije zes jaar telkens een deelgebied van het grotere geheel projectmatig en
met deels intuïtieve, empirische, theoretische en speelse methodologieën te
onderzoeken, me er eigen te maken om daarna weer verder te migreren en te
vernieuwen via uitlopers van het onderzoek. Deze methodiek gaf me de houvast om
verder te kunnen dwalen, en tegelijkertijd deels geaard te zijn. Elke casus vormde
in dit onderzoek een start tot het hernieuwd onderzoeken van een deelgebied of
het uitbouwen van een case en te experimenteren met nieuwe technieken,
grondstoffen, materialen en methodieken en vanuit deze ervaringen te leren. Het
rizoom als concept wordt verder belicht in hoofdstuk VI: Rizomatisch denken en
(ont)leren in het antropoceen.


 Deze
migratie doorheen de verschillende deelgebieden en de drie ecologieën, de
continue transformaties van de gehanteerde methodieken, het bevragen van de
esthetica en een essentiële onzekere experimentele en kritische grondhouding
zorgden voor een constante hernieuwing in het artistieke werk- en
onderzoeksproces.[30] Het inherente
gevoel van noodzaak om niet in een dwangmatige herhaling te vallen was een
belangrijke beweegreden om voor deze onzekerheid te kiezen en alle parameters
opnieuw in vraag te stellen bij elke casus. Te ontleren om opnieuw te kunnen
leren en spelen vanuit een verwondering, zonder te kiezen voor een herhaling
van stijlen of strikte methodieken. Het steeds opnieuw, en onzeker beginnen, is
voor mij een artistieke noodzaak.[31] 


 Dit ligt in de lijn van de methodologie die de antropoloog Tim
Ingold omschrijft als ‘de kunst van het onderzoek’.[32]Hierbij is elk werk een experiment, niet in de meest klassieke zin van het
experiment, maar wel het proberen van het forceren van een opening, nagaan
waar het je heenvoert. Iets uitproberen, spelen, kijken wat er gebeurt, daarna
erop reflecteren en het onderzoeksproces opnieuw te laten beginnen. Op deze
manier, stelt Ingold, kan de kunst van het onderzoek zich voortbewegen in real
time, samen met het leven van degenen waarover het gaat, en samen met de
wereld en haar actoren. Kunst kan in die zin kritisch zijn door de dingen die
we als vanzelfsprekend ervaren te ondervragen en er opnieuw over na te denken. Het
kan het onzichtbare, zichtbaar maken. De rol van de kunsten komt verder aan bod
in hoofdstuk V: De (on)mogelijkheden van de kunsten.


 Een onderzoeksproces is dan ook in
feite een continu leerproces dat een transformatie van denken, handelen en
maken in gang zet, schrijft Ingold.[33] Deze manier van
leren en onderzoeken waarbij je elke zekerheid opnieuw omzet in een kritische
vraag, noemt hij tweede-orde leren. Het betekent tevens dat je goed moet
observeren wat er rond je gebeurt, welke processen er plaats vinden in je
habitat en vandaar op zoek gaan naar oplossingen en ideeën door vooruit te
tasten, te experimenteren en hieruit conclusies af te leiden. Niet alleen
terugblikken en terugvallen op de aanwezige kennis, maar deze continu en
kritisch in vraag stellen en tegelijkertijd observeren, anticiperen en
participeren aan je onderzoeksveld. 
Concreet
houdt dit in dat afhankelijk van de gebieden waar ik rond werkte en de
problematieken die er aanwezig zijn, ik steeds opnieuw zocht naar nieuwe
methodieken die het best geschikt waren deze problematieken zichtbaar te maken
en/of ertegen te ageren vanuit een experimentele, zoekende, twijfelende,
speelse grondhouding die zich als The Sustainist Gaze mag omschrijven,
gekoppeld aan de drie ecologieën van Guattari.
Al deze cases gaven nieuwe inzichten en leverde nieuwe artistieke werken op,
waarbij de gehanteerde methode zorgde voor steeds wisselende beeldstijlen,
technieken en grondstoffen afhankelijk van het gebied dat er onderzocht werd.
De verschillende cases vormen dan ook de basis van mijn onderzoek en hielpen me
in het verspreiden en communiceren van mijn artistiek onderzoek door middel van
tentoonstellingen, lezingen, publicaties, workshops, en participatieve
projecten. Ze gaven daarnaast ook de mogelijkheden tot fondsenwerving, interessante
samenwerkingen met nationale en internationale universiteiten, designers en
kunstinstellingen. Dit onderzoek is voor mij in de eerste plaats misschien een
voortdurende visuele en geschreven dialoog met jullie, met de wereld en met
alle actoren die zich erin bewegen. Niet lineair, maar circulair, waarbij dit
onderzoek niet alleen een eindpunt vormt van dit onderzoeksproject maar
tegelijkertijd een nieuw speels begin. De verschillende projecten worden vooral
belicht in deel 2: De werken. 


 Naast de hierboven beschreven
fysieke, mentale en sociale cartografie die een belangrijk onderdeel vormde van
mijn onderzoek speelt tijd in al haar Grieks-goddelijke gedaantes ook een
hoofdrol. Er viel niet te ontkomen aan de toorn van Kaïros, Chronos en Aion die
een robbertje met elkaar vochten in de onbestemde zone waar mijn onderzoek zich
in afspeelde.[34] Chronos
staat in deze voor de chronologische tijd, Aion voor deep-time, of tijd
die zich over miljoenen jaren uitstrekt. Kaïros staan dan weer symbool voor het&#38;nbsp;kritische moment.&#38;nbsp;[35]&#38;nbsp; 
Deze experimentele, open, speelse en onderzoekende grondhouding, waarbij we
proberen niet te vervallen in een vooringenomen perspectief, heb ik samen met
mijn collega’s van Luca School of Arts, Campus C-Mine ook in het onderwijs
geïntegreerd in de onderzoeksmodule ‘Shifting Grounds’ en in het vak ‘Experimental
Technology and Hybrid Media’. Concreet betekent dit dat in navolging van de
concepten van Ingold, Deleuze en Rancière we -als een deels onwetende meester-
samen met onze studenten elk semester opnieuw in een thematisch
onderzoeksgebied worden ondergedompeld.[36]&#38;nbsp;Deze manier van samen zoeken, vormt een interessante manier om les te geven en
opent veel mogelijkheden tot een inspirerende, dynamische, actieve en
participatieve leeromgeving. De feedback die we van onze studenten ontvingen
over dit gekozen pedagogische concept was heel positief, en de resultaten van
hun werk verrasten ons door hun veelzijdigheid en creativiteit. 


Denken in beelden


Ik ben een beelddenker, ik denk immers vooral in beelden,
metaforen en associaties. En niet -althans in de eerste lijn- in abstracte
begrippen, woorden of lineaire concepten als in de vorm van een gesproken
dialoog in mezelf. Denken in beelden betekent voor mij dat, alvorens ik een
concept kan uitwerken, ik eerst de problematiek in het veld -of landschap- moet
kunnen observeren, ervaren, visualiseren en erin participeren. Kortom, echt veldwerk.[37]&#38;nbsp;Van hieruit ontstaan er associaties en verbindingen tussen fysieke, artistieke
en theoretische contexten die op hun beurt nieuwe inzichten en ideeën generen. 
Omdat
beelden in mijn denkprocessen sneller lopen dan ik kan schrijven vindt de
constructie van tekst altijd plaats in het reflectieve verleden, terwijl mijn
hoofd en zicht al een paar associaties vooruitloopt en overloopt van nieuwe
ideeën en beeldconcepten. Het lijkt alsof het schrijven continu het beeld
achterna holt, en het beeld daarna ongedurig staat te wachten tot ze elkaar
weer ontmoeten om te corresponderen. In deze wachttijd kan het beeld door zijn
ongeduld, frustratie en afleiding dan ook nog eens af en toe het idee verliezen
alvorens het is neergepend. Het schrijven en het denken zijn dus niet altijd
gesynchroniseerd, wat maakt dat het uitschrijven van het onderzoeksproces haast
moeilijker lijkt, dan het bedenken en uitvoeren van de eigenlijke voortgang van
het onderzoeksproces. Dat staat immers al veel verder in het hoofd, dan waar de
pen of de cursor zich kan bevinden. 
Op deze manier is het schrijven over het onderzoek vooral reflexief,
achteromkijkend en ontstaan nieuwe werken, sporen of speculatieve ideeën bij me
haast nooit op een blad papier in een zinsconstructie. Het neerschrijven van
dit onderzoeksproces is dan ook een constante, maar essentiële reflectieve
reconstructie van elke case waarbij de tekst ontstaat als een breiwerk waar er
aan verschillende stukken tegelijkertijd gebreid wordt. Je kan het vergelijken
met het rizoom van een plant die met elke worteltak simultaan, maar autonoom
haar eigen weg zoekt als een geheel. 
Het beeld denkt ruimer en ruimtelijker dan
dat mijn woorden op papier kunnen weergeven. Hierdoor leek het soms, alsof het
onderzoek al volledig klaarlag in mijn hoofd. Duidelijk en helder, maar als het
op papier landde leek het soms van alle glans ontdaan. Het heeft me dan ook
veel glansspoelmiddel gekost om deze tekst op te poetsen, te structuren, in te
dammen, te schaken en duidelijk te maken zonder de eigenheid van het
beeld-denken te verloochenen in het schrijfproces. Toch is het zo dat het
schrijven an-sich heeft geleid tot nieuwe inzichten voor nieuwe
artistieke en beeldende wegen.
De continu uitdijende, fluïde, rizomatische en experimentele structuur
en karakter van het onderzoeksproces heeft tevens geleid tot de keuze om dit doctoraatsonderzoek
op een democratische en toegankelijke manier te ontsluiten via een webpagina
die zich steeds kan blijven uitbreiden, net zoals het onderzoeksgebied zelf. Ik
stel mijn onderzoek beschikbaar voor de wereld als een uitnodiging tot
samenwerking, een uitgestrekte hand. Zo fungeert het als een netwerk en is het
tegelijk deel van een veel breder netwerk, wat naadloos aansluit bij de werking
van het rizoom. Verder is de open-source gedachte ontleend aan de
waarden van de Sustainist Design Movement&#38;nbsp;en de Creative Commons-licentie CC BY-NC-ND.&#38;nbsp;[38]


 Het vastleggen en archiveren van een proefschrift is een vereiste voor
het behalen van een doctoraatsgraad, toch wens ik tevens de openheid en
fluïditeit van mijn onderzoekswebsite te behouden. Daarom zal ik de website in
een later stadium in twee splitsen, waarbij er één versie is vastgezet in de tijd
en verankerd in een digitaal archief, terwijl het andere deel zich kan blijven
aanpassen, groeien en vertalen naar andere contexten en talen. Het discursieve
luik, zoals het nu voorligt, is als digitaal document in PDF-formaat ingediend bij
de databank van LUCA School of Arts en de KULeuven. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 


 Waar in een boek de tijd meestal van links naar rechts glijdt, ontvouwt
een website zich meer als geselecteerde delen van een sequentie stelt Rushkoff.[39]&#38;nbsp; Deze website mag je lezen als een deels
(in)complete inventaris van teksten, lijnen, gedachten en werken: een
assemblage.[40]&#38;nbsp;Een assemblage die niet vaststaat, maar -in zijn niet gearchiveerde vorm- kan
mee evolueren doorheen de tijd en zich verder kan uitspreiden zoals het rizoom.
 

Net zoals het sluitstuk van mijn artistiek doctoraatsonderzoek, de
expositie ‘The Sustainist Gaze’ in Z33 in Hasselt (juni-augustus 2021), een
uitnodiging vormde om te dwalen in verschillende hoofdstukken, geldt hetzelfde
voor mijn onderzoekswebsite. Mijn doctoraat bestaat uit drie delen, waarvan het
geheel minder is dan de delen, maar ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden
als een ecologie.[41] Het
eerste luik vormt het tekstgedeelte dat het onderzoek, de gevolgde methodes en
denkpiste samenvat. Het tweede luik focust op de expositie ‘The Sustainist Gaze’
in Z33, terwijl het derde luik een bundeling en opsomming vormt van alle
artistieke en participatieve output tijdens het proces.


Dit onderzoek is
absoluut een vraag tot dwalen en een uitnodiging om mee te komen spelen in de ecologische
verstrengelingen van The Sustainist Gaze.


Je kan tussen de voetnoten en de tekst navigeren door op het nummer van de voetnoot te klikken.


[1] Crutzen, P.J. (2002) ‘Geology of Mankind’. Nature, 23, p. 23; Bonneuil, C., Fressoz, J.
(2017) The Shock of
the Anthropocene: The Earth, History and Us. Londen: Verso.


[2]Ten Bos, R. (2017) Dwalen in het antropoceen, Amsterdam: Boom uitgevers.


[3]&#38;nbsp; Men kan ook spreken over het Capitalocene als alternatief voor de
term antropoceen. 
Moore, J.W.
(2016) Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism. Oakland, CA: PM Press/Kairos; 
Bonneuil,
C. Fressoz, J. (2017) The Shock of the Anthropocene: The Earth, History and Us. Londen: Verso.


[4] D’Alisa, G., Demaria, F., Kallis, G.
(2016) Degrowth: A Vocabulary for a New Era, Londen-New York: Routledge.


[5] Herschel, J.F. (1842) ‘On the Action of the Rays of the Solar Spectrum
on Vegetable Colours, and on Some New Photographic Processes’. Philosophical
Transactions of the Royal Society of London, 132, pp. 181-214.


[6] Davis, H.,
Turpin, E. (2015) Art in the Anthropocene, Encounters Among Aesthetics,
Politics, Environments and Epistemologies. Londen: Open Humanities Press.


[7] Davis, H., Turpin, E. (2015) Art in
the Anthropocene, Encounters Among Aesthetics, Politics, Environments and
Epistemologies. Londen: Open Humanities Press. 


[8] Davis, H., Turpin, E. (2015) Art in the Anthropocene, Encounters Among
Aesthetics, Politics, Environments and Epistemologies. Londen:
Open Humanities Press. p. 11. 


[9]
Emic en Etic zijn begrippen ontleend aan de antropologie. Emicbetekent een meer introspectieve blik, terwijl etic het standpunt
van buitenaf is. De dichotomie tussen het emic- en etic-standpunt
zijn geïntroduceerd in door Marvin Harris, maar verder ontwikkeld door Kenneth
Pike. Voor mij vormden deze standpunten belangrijke handvaten om over mijn werk
te kunnen schrijven als kunstenaar en onderzoeker. Beide standpunten lopen in
en over elkaar. 
Erisken, H.T. (2010). Small Places, Large issues, Third Edition. An Introduction
to Social and Cultural Anthropology. Londen: Pluto Press, p. 39.


[10] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176.


[11] Morton, T. (2018) Ecologisch
wezen, Utrecht: Uitgeverij Ten have, p. 209; Butt, D. (2017) Artistic
Research in the Future Academy, Chicago: Intellect, p. 3.


[12]Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p 35.


[13] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as
Education, Londen: Routhledge, pp. 32-35.


[14] Schwarz, M., Krabbendam, D. (2013) Sustainist Design Guide: How
Sharing, Localism, Connectedness and Proportionality are creating a New Agenda
for Social Design. Amsterdam: BIS Publishers, pp. 33-47.


[15] Over Herschels experimenten and Talbots fotografie, zie o.a. James, C. (2016) The Book of Alternative Photographic Processes. Boston: Cengage
Learning, pp. 44-50, 670-670; 
Batchen, G. (2016) Emanations. The Art of the Cameraless Photograph. München/Londen/New York: DelMonico
Books-Prestel, pp. 7-12.


[16] Koyro, H.,
Ahmad, P., Geissler, N. (2002) Biotic Stress Responses in Plants: An
Overview in Environmental Adaptations
and Stress Tolerance of Plants in the Era of Climate Change. New York:
Springer International Publishing, pp. 1-28.


[17] Keunen, E.,
Remans, T., Bohler, S., Vangronsveld, J. &#38;amp; Cuypers, A. (2011).&#38;nbsp;Metal-induced oxidative stress
and plant mitochondria’. International
Journal of Molecular Sciences, 12, 10, pp. 6894-6918. 
Cuypers, A. (2017). Phytoremediation (Advances in Botanical Research, dl 83).
Londen: Academic Press; 
Chalker-Scott, L. (1999) ‘Environmental Significance of Anthocyanins in Plant Stress Responses’.Photochemistry and Photobiology,
70,1, pp. 1-9; 
Szczygłowska, M.,
Piekarska, A., Konieczka, P. et al. (2011) 
‘Use of Brassica Plants in the Phytoremediation and Biofumigation
Processes’. International Journal of
Molecular Sciences, 12, 11, pp. 7760-7771;
 Glover, B.J., Martin, C.
(2012) ‘Anthocyanins’. Current Biology,22, 5, pp. R147-R150.


[18] Ingold, T. (2021). Correspondences. Cambridge:
Polity Press, pp. 11-13.


[19]‘Hij is zichzelf, en geheimzinnig tegelijk ook niet zichzelf’. Een mens
is samengesteld uit verschillende niet -menselijke organen en onderdelen.
Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 35.


[20]Tarkovsky, A. (1979) Stalker, Mosfilm.


[21]Het agri-logistieke systeem is een specifieke manier
van landbouw in combinatie met het uitbouwen van een gepland logistiek systeem
dat volgens hem de -onbedoelde- aanzet is geweest in de creatie van het
antropoceen.
 Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam:
Boom Uitgevers, pp. 69-84.


[22]Bos, R. (2017). Dwalen in het Antropoceen.
Nijmegen: Boom Uitgevers, p. 161.


[23]Bos, R. (2017). Dwalen in het Antropoceen.
Nijmegen: Boom Uitgevers, p. 11.


[24]Morton, T. (2015). Duistere Ecologie.
Nijmegen: Boom uitgevers, p. 200. 


[25]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties; 
Morton, T. (2015). Duistere
Ecologie. Nijmegen: Boom uitgevers;
 Morton, T. (2018) Ecologisch wezen,
Utrecht: Uitgeverij Ten have; 
Morton, T. (2021) All Art is Ecological, Londen: Penguin Books; 
Morton, T. (2013) Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the World, Minneapolis: University of Minnesota
Press; 
Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How Art Can Save The World,
Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176; 
Ingold, T. (2021) Correspondences, Cambridge: Polity
Press; 
Ingold, T. (2018) Anthropology and/as education, New York:
Routhledge; 
Guattari, F. (2000) The Three Ecologies, Londen: The Athlone
Press; 
Deleuze, G., Guattari, F. (2005) A Thousand Plateaus, Capitalism and
Schizoprhrenia. Londen-Minneapolis: University of
Minnesota Press.


[26]Harari,
Y.N. (2018) Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst,
Amsterdam: Thomas Rap.


[27]Blom, F. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de kracht van de verbeelding in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij.


[28] Guattari, F. (2000) The Three
Ecologies, Londen: The Athlone Press.


[29] Deleuze, G., Guattari, F. (2005) A
Thousand Plateaus, Capitalism and Schizoprhrenia. Londen-Minneapolis:
University of Minnesota Press.


[30] Guattari, F. (2000) The Three
Ecologies, Londen: The Athlone Press.


[31] ‘Over again from scratch, uncertain
with each new attempt precisely where their next experiment will take them, but
then suddenly, spontaneously and unaccountably, as the painter Francis Bacon
has observed, there comes something which your instinct seizes on as being for
a moment the thing which you could begin to develop’. 
Guattari, F. (2000) The
Three Ecologies, Londen: The Athlone Press, p. 13.


[32] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176.


[33] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176.


[34] Northcot, M. (2015) ‘Eschatology in the Anthropocene: from the
Chronos of deep time to the Kairos of the age of humans’ In Hamilton, C.
et al. The Anthropocene and the global environmental crisis. New York:
Routhledge, p. 101.


[35] Rushkoff, D. (2013)&#38;nbsp; Present Shock. When Everything happens Now.
Londen: Penguin Books; 
Northcot, M.,
‘Eschatology in the Anthropocene; from the chronos of deep time to the Kairos
of the age of humans’. The Anthropocene
and the global environmental crisis. Londen: Routledge, p. 102.


[36] Rancière, J. (2018) De onwetende meester. Vijf lessen over intellectuele emancipatie,
Leuven: Acco.


[37] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0
publishers, pp. 172-176.


[38]‘CC BY-NC-ND: Deze licentie staat gebruikers toe het materiaal te kopiëren en
te verspreiden in elk medium of formaat, alleen in niet-aangepaste vorm, alleen
voor niet-commerciële doeleinden, en alleen zolang er naamsvermelding aan de
maker wordt gegeven’. Zie:
https://creativecommons.org/about/cclicenses/.


[39] Rushkoff, D. (2013)&#38;nbsp; Present Shock. When Everything happens Now.
Londen: Penguin Books.


[40] Deleuze, G.,
Guattari, F. (2005) A Thousand Plateaus:
Capitalism and Schizophrenia. Londen-Minneapolis: University of
Minnesota Press.


[41]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen, Utrecht: Uitgeverij Ten have, p.
107.


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Het Antropoceen</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Het-Antropoceen</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:12 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Het-Antropoceen</guid>

		<description>

	
1. TEKST

1.1 Het antropoceen11664 woorden, leestijd: 46 minuten

De catastrofe


 Onze samenleving staat momenteel voor vele uitdagingen. We leven
in tijden van ontwrichtende technologische, economische, ecologische en sociale
veranderingen.[1] De opwarming van de aarde versnelt, grondstoffen en voedsel worden schaars, oceanen
verzuren, het water stijgt. Soorten sterven in een razendsnel tempo uit, invasieve soorten verstoren de lokale
biodiversiteit en rukken alsmaar meer op.[2] Oerbossen
worden nog steeds in versneld tempo neergehaald en verbrand, milieuverontreiniging
zorgt wereldwijd voor een steeds grotere verstoring van ons leefmilieu,
natuurrampen komen steeds frequenter voor en er is sprake van een steeds verder
groeiende sociale ongelijkheid die aanzetten tot massamigratie en gewapende
conflicten.[3]


Met deze problemen worden we als mensheid haast dagelijks
geconfronteerd, en ze lijken alleen maar groter, oncontroleerbaarder,
angstaanjagender en dodelijker te worden. Meer en meer mensen ondervinden de
ernstige gevolgen en pijnlijke consequenties en confrontaties die de
klimaatopwarming met zich meebrengt. Alleen al in de laatste twee maanden van
dit jaar, juni en juli 2021, hebben er wereldwijd al meer dan 80 rampen
plaatsgevonden, met meer dan honderden slachtoffers als gevolg.[4] De
steeds rijker-wordende zichzelf verrijkende rijken der aarde zijn al bezig met
de voorbereidingen om het stuurloze space-ship
Earth te ontvluchten in hun zelf gefinancierde ruimtecapsules, of graven
zich in, in stevige bunkers.[5] 


 We lijken als het ware rechtstreeks af te stevenen op een serie
van catastrofes, die met een onafwendbaar cascade-effect aanleiding kunnen
geven tot de moeder van alle menselijke catastrofes: de extinctie van de
mensheid en de totale verwoesting van onze habitat. Ondanks alle goede
bedoelingen van schreeuwende actievoerders, kale kakelende politici,
paniekerige natuurbeschermers, plichtsbewuste burgers, in het groen verpakte
industriëlen, tot-de-natuur-bekeerde kunstenaars, gedesoriënteerde gidsen, gedreven
wetenschappers, en tot wanhoop gedreven schrijvers ten spijt, lijken we als
samenleving de handrem nog niet te hebben gevonden -als die er is- om onze catastrofale impact op onze planeet te
vertragen.


 We worden overspoeld door een grote hoeveelheid van waardevolle wetenschappelijke
en filosofische inzichten, tonnen data, en harde bewijzen dat er iets ernstig
loos is. Toch blijven we haast onbeschaamd tonnen C02 de atmosfeer inpompen,
blijven we blinkende rommel voor onze pleziertjes produceren, verschepen, consumeren
en weer wegwerpen. Ondanks de groene technologieën heeft onze samenleving nog
steeds een groter wordende, niet te stillen energiehonger, waarbij alleen al de
digitale ontginning van crypto-munten momenteel meer energie verbruikt dan heel
Nederland.[6] Van
deze aanhoudende staat van intense cognitieve dissonantie zou je zomaar van in
een eco-depressie kunnen belanden, wat je gelukkig tegenwoordig dan -wel- kan
oplossen met een bezoekje aan de klimaatpsycholoog en een doosje
antidepressiva.[7]


 Om het met de woorden van ons zoontje -toen 5 jaar- samen te
vatten: ‘Ik leef niet in zo’n fijne tijd’. Hoewel hij als kind in West-Europa werkelijk
niets te kort komt -dan wat extra tijd van zijn papa, die zich nu in zijn
schrijfkamer opsluit - kon hij als vijfjarige knaap de ernst van de
klimaatopwarming, plasticvervuiling en de coronapandemie al inschatten en begrijpen
dat de impact van deze problematieken erg groot zou kunnen zijn voor zijn
toekomst, en die van zijn kinderen later. Waarom zijn er nog geen boeken of
handleidingen te vinden over kinderen opvoeden ten tijde van een naderende
catastrofe? 


 Hoe we als samenleving leren omgaan met
aankomende catastrofes, en of we deze kunnen vermijden zal cruciaal zijn om als
soort en maatschappij te kunnen overleven. Dat er hoogdringend iets moet
veranderen aan onze westerse levensstijl en onze aangeleerde visie op
natuur-cultuur staat vast. Alleen weten we nog niet hoe en hoeveel tijd er nog
rest, maar niets doen is alvast geen optie. 


 We bevinden ons op dit moment in het
antropoceen oftewel het tijdperk van de mens. Een nieuw geologisch tijdperk,
waarin de mens een zo grote invloed uitoefent op de aarde dat de natuurlijke
werking van de aardste ecosystemen in het gedrang komen. We zijn als soort in
enkele decennia één van de grootste geologische krachten geworden op deze
planeet. We beïnvloeden het klimaat, de atmosfeer, geologie en biodiversiteit
bewust en onbewust, maar de gevolgen van ons menselijke handelen op onze planeet
zijn niet meer volledig in te schatten en de effecten zijn dikwijls onomkeerbaar
en angstaanjagend. 


Het antropoceen als kritisch moment 


In 2002 benoemde de Nederlandse atmosferisch chemicus Paul Crutzen
de periode waarin wij leven het antropoceen. Hoewel er in de wetenschappen nog
steeds hevig heen en weer wordt gediscussieerd over de naam, start en definitie
van dit tijdperk staat het vast dat we als mens systemen hebben gecreëerd die
ons naar deze haast uitzichtloze en penibele situatie hebben geleid.[8]


 Sommige academici verwijzen naar de opkomst van de landbouw, de
agri-logistiek,[9]&#38;nbsp;de imaginaire kloof tussen natuur en cultuur, het kapitalisme en de Industriële
Revolutie waarbij de mechanisatie van de arbeid via stoommachines of kolen
aangedreven machines in de tweede helft van de 18de eeuw het landschap massaal
vertekenden, tot aan de door Henri Ford in 1908 geïntroduceerde fabricage aan
de lopende band. Anderen willen de zogenaamde golden spike vastpinnen bij de geboorte van de atoombom in 1945, en de
vele bovengrondse atoomproeven waarbij het radioactieve isotoop plutonium-239
of koolstof-14 over de hele wereld werd verspreid.


Nog anderen willen de spike verplaatsen naar de jaren ’50
waarbij er een grote acceleratie plaatsvond in het produceren, consumeren en
bevolkingsgroei. Hoewel er nog geen consensus is te vinden in het exacte begin,
hebben allen een beslissende rol hebben gespeeld. Met de opkomst van de
verwerkende industrie, gericht op een constante cash flow, stijgende BNP's, en een doorgedreven digitalisatie en
automatisatie is onze identiteit als westerse mens steeds verder vervreemd
geraakt van onze natuurlijke oorsprong.[10] 


 Proberen deze kloof te dichten zal een noodzakelijke, en grote
uitdaging zijn voor de wetenschappen, de kunsten en de samenleving als geheel.[11] We
kunnen als samenleving blijven discussiëren over de exacte startdatum,
woordkeuze en definitie, maar waar we wel zeker van zijn is dat we ertegen moeten
ageren of het beëindigen zoals Lieven De Cauter het omschrijft in zijn boek Ending
the Anthropocene, Essays on Activism in the Age of Collapse (2020).[12]

Op Campbell Island, een onbewoond en afgelegen sub-antarctisch
eiland, staat de eenzaamste boom ter wereld volgens de Italiaanse bioloog
Stefano Mancuso. Het is een honderdjarige Sitkaspar of Picea sitchensis, en de dichtstbijzijnde boom bevindt zich 220km
verder. Aangezien bomen sociale wezens zijn, en nood hebben aan sociale
contacten met soortgenoten, kunnen we hem zeker als eenzaam bestempelen. [13]
Hij staat als absolute recordhouder van eenzaamheid zelfs vermeldt
in The Guinnes book of Records.[14] Wij mensen, houden van records.
Volgens Mancuso werd Campbell Island door zijn afgelegen ligging
pas ontdekt in 1810, en door zijn gure klimaat heeft er zich geen permanente
menselijke gemeenschap kunnen vestigen.[15]&#38;nbsp;De zon schijnt er maar één uur per dag, de gemiddelde temperatuur bedraagt
slechts 7 graden en de wind giert er vaak met een snelheid van 100km per uur
over het eiland. Ondanks het feit dat het eiland te onherbergzaam is voor
menselijke bewoning, heeft de mens er toch zijn sporen nagelaten. De zeehondenpopulatie
werd bijvoorbeeld al in 1815 uitgeroeid en rond 1900 werden er op het eiland,
dat tot de overzeese Britse kolonies behoorde, een honderdtal sparren geplant
in opdracht van de Britse gouverneur Lord Ranfurly. Wat ben je immers met een
onherbergzaam eiland, waar enkel mossen, grasachtigen en lage struiken groeien
in je kolonisatieportefeuille. De sparren zouden dan kunnen dienen als
houtproductie, en op deze manier kon het waardeloze stuk eiland dan toch nog
enigszins productief worden. De sparren konden echter het gure klimaat niet
overleven, en ze stierven al binnen het jaar een ontheemde dood, ver van hun
natuurlijke habitat. Allen, buiten één. 
Eén spar, ondertussen de meest geïsoleerde boom ter wereld, bleef
echter overeind staan en trotseerde de koude Arctische poolwinden en het gebrek
aan zon meer dan honderd jaar lang met bravoure. Oude bomen kunnen ons veel
vertellen over de geschiedenis van onze aarde en zijn daarmee werkelijke
chroniqueurs van belangrijke gebeurtenissen. Door de samenstellingen van
concentrische jaarringen te onderzoeken, komen wetenschappers veel te weten
over het verleden en daarmee kan deze eenzame boom van Campbell Island, de
eenzaamste ter wereld, een belangrijke getuige zijn in het toewijzen van een
mogelijke officiële startdatum van het antropoceen.[16]
Onderzoekers troffen immers, in het hout van deze geïsoleerde
boom, een duidelijke piek van het radioactieve koolstof-14 aan. Deze piek is
afkomstig van de vele kernproeven, en ontploffingen die plaatsvonden op het
Noordelijke halfrond. De aanwezigheid van deze isotopen in een boom die op de
meest verre plek van de radioactieve bron groeide, is een bewijs van de
wereldwijde omvang van het menselijke ingrijpen. Volgens onderzoeker Chris
Turney geeft het ons een duidelijk globaal signaal voor het nieuwe menselijke
tijdperk. Zelfs binnen 50.000 jaar zullen deze radioactieve koolstof-14 sporen immers
nog te vinden zijn in de houtlagen op onze wereld, en kunnen dan nog steeds
dienstdoen als een obscure marker van het antropocene startpunt. Het vormt
tevens het bewijs dat geen enkele plek op aarde nog niet besmet is door ons
menselijke parasitaire handelen. 
Ook op het Noordelijke halfrond, en dus ook in België, zijn deze
pieken van de koolstofisotopen te vinden in de houtstructuur van onze bomen,
die de marker door middel van fotosynthese vastlegden. Oppenheimer en zijn team
deden enkel hun job toen ze de Atoombom creëerden en zo ongewild ook de marker
om de mogelijke start van het Antropoceen aan te geven. De boom is in dit
verhaal slechts de eenzame en onverstoorbare chroniqueur van het relaas. De
correspondent. 


 Ondertussen maakt 1945 het meeste kans om als de golden spike te worden bestempeld waarbij de ontwikkeling van kernbommen en
het gebruik van atoomenergie als marker wordt gehanteerd. De filosoof en
eco-criticus Timothy Morton vindt het een erg verbazend idee dat we een zo
afgelijnde periode kunnen geven als start van een geologisch tijdperk die zich
normaal over miljoenen jaren kunnen uitstrekken.[17]&#38;nbsp;Niet alleen over de start van het antropoceen werd en wordt nog steeds hevig
gediscussieerd, ook over de naam en het concept wordt nog stevig gebakkeleid
waarbij verschillende disciplines er andere benaderingen en definities aan dit
tijdperk toewijzen. Jason Moore lanceerde de term capitalocene waarbij hij het systeem van het kapitalisme aanwijst
als voornaamste oorzaak voor het ontstaan van deze penibele situatie waarin we
zijn terechtgekomen.[18]&#38;nbsp;Donna Harraway spreekt dan weer over het neologisme Chtulucene en Anna Tsing
heeft het over Plantationocene.[19] 


Los van dit theoretische discours zouden we echter bang moeten zijn
voor de gevolgen en de bevreemding van klimaatverandering en het antropoceen
schrijft Timothy Morton in zijn boek Dark Ecology (2016).[20]&#38;nbsp;Een onmiddellijke en pragmatische oplossing voor de problematiek kan ook hij niet
geven, enkel belangrijke puzzelstukjes om de problematiek via andere wegen te
benaderen, te herdenken en vanuit de duisternis van de wanhoop en onzekerheid
op zoek te gaan naar nieuwe verhoudingen tussen onszelf en onze habitat, waar
we een onlosmakelijk deel van zijn. 


 We zouden als één team, op de barricaden moeten staan om op te
roepen tot structurele actie om de onvoorziene gevolgen van de vernietiging van
ecosystemen, massale uitbreiding en groeiende sociale ongelijkheid te beperken.
Maar al te vaak klikken we als samenleving echter weg van deze problematiek en
blijven we ons comfortabele leven leiden alsof er niets aan de hand lijkt te
zijn. Toch voelen we de gevolgen die het antropoceen met zich meebrengt steeds
harder als samenleving. We blijken als menselijke soort niet immuun voor de
gevolgen van de ons veroorzaakte klimaatopwarming, vervuiling en andere
problematieken die onlosmakelijk aan ons handelen en systeemdenken te wijten
zijn. 


De nederlaag van natuur vormde een pyrrusoverwinning, waarbij we
moeten erkennen dat ons hiërarchische antropocentrische denken en handelen, dat
leidde tot het antropoceen in feite zelfvernietigend was.[21]


 Hoewel de talloze pogingen om de handrem aan te trekken tot nu toe
nog niet het gewenste effect lijken te hebben, mogen we niet versagen, en in
het doemdenken te verstarren. We dienen we met zijn allen te blijven zoeken
naar nieuwe manieren om het tij misschien te kunnen keren.[22]&#38;nbsp;We bevinden ons momenteel in een voor ons nog niet gekende, onzekere situatie,
waarbij we ons als mens opnieuw zullen moeten leren oriënteren, verbinden,
samenwerken en solidair zijn met mensen en niet-mensen. We spreken dus niet
meer van een samenleving tussen mensen maar van een samenleving+, waarin alle
actoren die zich in onze ecologie bevinden zijn vervat.[23]


 De tegenstelling die inherent aan het concept van het antropoceen
is verbonden, is dat we enerzijds als mens in slechts enkele generaties zo
dominant zijn geworden op onze planeet dat we haar, en alle actoren samen in
een oogwenk volledig kunnen vernielen door een ongecontroleerde splitsing van
atomen. We bepalen als soort welke gewassen waar mogen groeien, en welke niet.
We kweken dieren naar onze behoeften, we zijn de oorzaak, en getuige van een
massale extinctie van plant- en diersoorten. We vervuilen onze habitat met synthetische
en chemische stoffen, extraheren fossiele brandstoffen om onze
energieverslindende machines te voeden en vinden materialen uit die over
duizenden jaren er nog zullen rondslingeren in de habitat van andere soorten. We
vliegen in enkele uren de wereld rond, plannen ruimtereizen naar Mars en zijn
als mens tot ongelooflijk knappe dingen in staat. Anderzijds moeten we toegeven
dat we voorlopig nog geen antwoord kunnen bieden om de schadelijke
neveneffecten van ons menselijk handelen in te schatten of te verminderen. Deze
paradox maakt het concept antropoceen zo moeilijk&#38;nbsp; te begrijpen, te overzien of om er een
antwoord, al dan niet artistiek, op te kunnen vinden. 


 Morton geeft een mogelijke verklaring waarom het zo moeilijk is om
tegen het antropoceen te ageren. Hij noemt klimaatopwarming en het antropoceen
‘hyperobjecten’.[24] Een hyperobject is een zo groot fenomeen dat het, door ons, haast niet te
overzien is. Je kan er deeltjes of elementen van onderzoeken, maar het geheel
is niet te bevatten. We zitten er middenin, en kunnen niet vanop een veilige
afstand het probleem analyseren omdat we ook rechtstreeks deel zijn van de
problematiek. We zijn het probleem, we zitten er middenin. 


 De mist die het hyperobject omhult, de ondoorzichtigheid en de
onmogelijkheid om de gevolgen volledig te overzien maakt het antropoceen en de
klimaatopwarming vatbaar voor foute veronderstellingen en valse beloften,
waardoor het maatschappelijke debat blijft polariseren. 


Adrift
again 2000 ManYou lost your maps, you lost the plansDid you hear them yell‘Land, damn it land?’You say you can'tWell I hope you canI hope you can
How's
it goin' 2000 Man?Welcome back to solid ground my friendI heard all your controls were jammedWell it's just nice to have you back again
But I
guess they still don't understandAnd they can never understandAnd they said go find 2000 ManAnd they said tell him we've got new plansBut instead I'm here to tell you, friend
I
believe they want you to give in
Are you givin' in 2000 Man?
(Did
you love this worldAnd did this world not love you?)
Givin' in 2000 Man?
(Did
you love this worldAnd did this world not love you?)
Are
you givin' in 2000 Man?Are you givin' in 2000 Man?Are you givin' in 2000 Man?Don't give in 2000 Man

He’s Simple, He's Dumb, He's the Pilot, Grandaddy


Morton geeft een mogelijke verklaring waarom het zo moeilijk is om
tegen het antropoceen te ageren. Hij noemt klimaatopwarming en het antropoceen ‘hyperobjecten’.[25] Een
hyperobject is een zo groot fenomeen dat het, door ons, haast niet te overzien
is. Je kan er deeltjes of elementen van onderzoeken, maar het geheel is niet te
bevatten. We zitten er middenin, en kunnen niet vanop een veilige afstand het
probleem analyseren omdat we ook rechtstreeks deel zijn van de problematiek. We
zijn het probleem, we zitten er middenin. De mist die het hyperobject omhult,
de ondoorzichtigheid en de onmogelijkheid om de gevolgen volledig te overzien
maakt het antropoceen en de klimaatopwarming vatbaar voor foute
veronderstellingen en valse beloften, waardoor het maatschappelijke debat
blijft polariseren. 


 Morton schrijft de onmogelijkheid, tot het volledig kunnen bevatten
en visualiseren van het antropoceen, ook toe aan het feit dat de problematiek
zich over verschillende tijdschalen heen strekt. De tijdschalen waarin het
antropoceen handelt, zijn vele malen groter en complexer dan die van een mens.[26] Het
is moeilijk om de gevolgen van ons menselijk handelen in te schatten over een
periode die verder reikt dan wij. De
gevolgen van ons menselijke handelen zijn dikwijls pas met veel vertraging
merkbaar, en we worden ons er pas laat van bewust, maar hopelijk nog niet te
laat.


 De gevolgen van de klimaatopwarming of vervuiling zijn meestal
niet onmiddellijk voelbaar, maar laten zich met een vertraging, die menselijke
generaties overtreft, pas voelen. Als we het antropoceen willen proberen te
begrijpen kunnen we dus niet om het begrip tijd heen. Van de oude Grieken
erfden we enkele interessante tijdsbegrippen die we kunnen hanteren als
handvaten om het hyperobject, dat het antropoceen is, proberen te bevatten. Deze
tijdsbegrippen zijn afgeleid van Oud-Griekse mythologische foden, maar nog steeds
bruikbaar en relevant als theoretisch concept en begrip van tijd. En misschien
wel net omwille van het feit dat we als mens in het antropoceen ons zelf tot halfgoden
hebben benoemd.[27]


Het meest vertrouwd met het
verschijnsel tijd zijn we in de westerse wereld met Chronos, een concept dat afgeleid
is van de god Chronos, die zijn eigen zonen verorberde uit angst door hen te
worden omvergeworpen. Chronos is voor ons al wat de klok slaat, ze werkt
lineair chronologisch logisch en staat voor het exacte denken en handelen
binnen de afgebakende agri-logistieke ruimte. Het is de tijd die we gebruiken
om onze samenleving te organiseren, om te meten en te kunnen fragmenteren. Het
is de tijd van de openings- en sluitingsuren, de tijd dat je werk begint, je
zoon moet afhalen van school. De tijd van het instituut of elke wielerwedstrijd.[28] 


Het is een objectieve maat van de dingen
die elkaar blijven opvolgen, elke seconde, elk uur, dag of eeuw. Het is een
mooi voorbeeld van een imaginaire orde, die ons leven tot op de seconde
bepaalt, zonder dat er vragen over worden gesteld. Onze lente start in de
chronologische tijdruimte exact op 21 maart. Alles gaat voorbij, maar is
gelukkig meetbaar. Chronos staat voor de meetbare tijd, voor de golden spike&#38;nbsp;die het exacte moment moet aangeven dat het antropoceen begint. Hoewel we al
lang weten dat het antropoceen een veel langere aanloop en invloed heeft
uitgeoefend op onze planeet, vandaar de vele discussies in de literatuur, is
het streven naar de exacte datum een verafgoding aan Chronos. Door enkel over
tijd te denken volgens de principes van Chronos, is het haast onmogelijk om het
antropoceen en de hieraan verbonden consequenties te begrijpen. Het is echter
vijf voor twaalf. 


De tweede interessante tijdsgod
of tijdsinterpretatie die we kunnen vinden bij de Oude-Grieken is Aion, of naar
het Nederlands vertaald Eon. Aion staat voor deep-time oftewel een
extreem lange tijdsperiode. Denken in de geologische terminologie van Aion,
betekent denken in periodes van miljoenen of miljarden jaren tot je ervan gaat
duizelen.[29]&#38;nbsp;Binnen de geologie vormen de Eonen de grootste onderverdelingen op de
tijdschaal. 


De tijd vanaf het ontstaan
van de aarde tot het heden wordt in de geologie onderverdeeld in drie Eonen: het
Fanerozoïcum (vanaf het heden tot het Cambrium), Proterozoïcum (tussen 2500 -en
542 miljard jaar geleden) en het Archeïcum (+/- tussen 4500 en 2500 Miljard
jaar geleden). Denken in Eonen betekent dus afdalen naar een tijd waarin onze
planeet ontstond, toen er nog geen sprake was van leven of zuurstof. In het
licht van deze tijdschaal is de periode waarin de mens op de aarde rondloopt
onooglijk petieterig en lijken we als soort volledig verwaarloosbaar of
ridicuul te zijn. 


Het zou een prima
denkoefening kunnen zijn om eens te staren in de duizelingwekkende diepte van
deze tijdruimte om van ons antropocentrisch voetstuk te vallen. Toch biedt dit
denken geen hapklare brok om tegen het antropoceen te ageren, omdat dit
standpunt tegelijkertijd ook afstand schept en ons verantwoordelijkheidsgevoel
-als dat er is- ten opzichte van onze planeet kan laten wegkwijnen.[30] Veel gehoorde
tegenargumenten die gebruikt worden om de klimaatopwarming te ontkennen vinden
hun oorsprong juist in deze afstandelijkheid van denken en zorg voor onze
habitat. Klimaatschommelingen waren er immers altijd, extincties komen en gaan
waarbij elke extinctie de poorten openden voor nieuwe soorten. Het uitsterven
van de dinosaurussen kwam de zoogdieren ten goede, en uiteindelijk van ons.
Waarom moeten we ons dan verzetten tegen iets wat misschien wel een natuurlijk
proces is? Extinctie is immers van alle tijden.[31] Toch mogen we, als soort,
niet in deze val van de vanzelfsprekendheid en easy thinking trappen.[32] De zesde extinctie, door
wetenschappers gekoppeld aan ons handelen vanuit het agri-logistieke denken in
het antropoceen, is een feit.[33] 


Ze wordt niet veroorzaakt
door een meteoriet, vulkaanuitbarstingen of andere externe factoren. Deze
extinctie, komt uit onszelf, net zoals de klimaatopwarming en de vergiftiging
van onze habitat vanuit onszelf ontstaat. Als we staren in de diepte van Eonen,
krijgen we ook een gefragmenteerd spiegelbeeld van onze evolutie te zien, met
alle bouwstenen die ons, tot ons hebben gemaakt. Deze houding van kijken in de
diepte opent wel perspectieven om tegen het antropoceen te ageren. Het geheel
is immers minder dan de delen, alles wat we zien in die gigantische tijdruimte
is wat we zijn en waaruit we zijn opgebouwd. We zien het ontstaan van de aarde,
het eerste leven, de cyanobacteriën die voor het eerst op grote schaal zuurstof
produceerden, planten, insecten, reptielen, zoogdieren en tenslotte onszelf,
die in een fractie van de hele geologische tijdlijn, in een event, één van de
grootste geologische krachten op de planeet is geworden. 


 Misschien moet we op een andere manier naar de
evolutietheorie kijken om onszelf beter te begrijpen. We zijn niet alleen die,
in de tijd uitgestrekte evolutie van al deze gradaties, van bacterie, naar
mens. In plaats van de stappen van de volledige evolutie van niet levend ding,
naar bacterie, naar mens chronologisch achter elkaar in een tijdlijn te plaatsen,
kunnen we misschien beter al deze silhouetten op elkaar stapelen en in onszelf
projecteren. We zijn immers deels mens, deels bacterie, deels plant, deels
reptiel, deels dier, deels dood en deels levend. Met andere woorden, we zijn
zelf een verzameling van al deze evoluties en we dragen allemaal een stukje van
deze soorten in ons mee. We zijn meer niet-mens dan mens en daardoor wellicht een
vreemde vreemdeling voor onszelf.[34] 


 We delen immers dezelfde
bouwstenen en DNA. Als we naar onszelf in de spiegel kijken, kunnen we deze
restanten van andere soorten nog terugzien. In onze ogen bevindt zich, in de
ooghoek nog een stukje van ons derde ooglid, zoals deze voorkomt bij reptielen
om de oogleden vochtig te houden: de plica semilunaris. De resten van
onze staart, die doorheen de tijd verschrompeld is, tot een stukje staartbeen
is nog zo’n mooi voorbeeld. Of het feit dat ons dagelijkse handelen bij angsten
nog steeds geregeld worden door een overblijfsel van een reptielenbrein, waar
sociale media, big-tech companies en populistische politici graag gebruik van
maken.[35] We zijn met andere
woorden, nooit losgekomen van andere wezens. We delen stukjes van hen allemaal.
We zijn een ecologisch wezen.[36] Als je kind nog eens de
aap uithangt, weet je waarvan het komt. De appel valt immers niet ver van de
boom.


 Hoewel Aion in eerst instantie vooral afstand oproept
is het concept tegelijkertijd erg dichtbij. Niet alleen in jezelf, maar ook
overal rond je. Als ik met ons zoontje wandel over onze favoriete terril van
Winterslag, een oude mijnsite in Genk, wandelen we samen niet alleen in het nu,
maar ook in een woud dat miljoenen jaren geleden zich op deze plek bevond ten
tijde van het Carboon tijdperk. De bewijzen hiervan liggen, in de vorm van de
vele fossielen, letterlijk aan de oppervlakte. De fossielen werpen een rijke
visuele blik naar een verleden, waarin er nog geen sprake was van een
menselijke verschijning. Deze beelden die op natuurlijke wijze miljoenen jaren
geleden zijn ontstaan hebben me altijd gefascineerd omdat ze zonder aanraking
van een camera, of een menselijke blik toch een zeldzaam perspectief bieden op
iets wat we niet zouden kunnen zien. In die zin, zijn fossielen een
niet-menselijke afdruk, en een niet-menselijke vorm van communicatie. Het is nu
aan ons, om deze afdrukken en visuele tekens te bekijken, ervan te leren en ze
betekenis te geven. Mijn eerste fossiel van een varen van miljoenen jaren
geleden kreeg ik van mijn nonkel die toen nog in de lokale steenkoolmijnen
werkte op een diepte van ruim een kilometer onder de grond.
Met een ongelooflijk
technisch vernuft slaagden de mijnwerkers erin om de steenkoollagen die op meer
dan 1000m diepte lagen te ontginnen, en naar boven te halen. Het gesteente werd
gewassen en gezuiverd in grote industriële wasinstallaties met zouten en andere
vervuilende stoffen, die zelfs decennia na de sluiting van de mijnindustrie,
nog steeds te vinden zijn in het landschap. Getuige hiervan is het koolplantje dat
ik in het project ‘mijnKOOL’ plantte op de restgronden van de mijn van
Waterschei en veruit het grootste aandeel van vervuilende stoffen zoals
arsenicum, aluminium, cadmium en chroom bevatte van alle geplante stalen. Deze
analyse van het koolplantje werd uitgevoerd door prof. Ann Cuypers van de
UHasselt. De schoongemaakte steenkool werd daarna gebruikt om warmte en energie
op te wekken. Het vervuilde steenafval dat te weinig steenkool bevatte werd
daarna op een hoop gegooid, die maar bleef groeien in hoogte en grootte. Op
deze manier zijn deze hopen nog steeds bakens van het antropoceen. 
De top van de afvalberg van
Winterslag ligt op een hoogte van 163m en torent als een monument van het
antropoceen boven het landschap uit. In de jaren 2000 is deze zwarte afvalhoop
opnieuw gedeeltelijk afgegraven om het restgesteente opnieuw te wassen en er de
resterende steenkool uit te ontginnen. Er liggen niet alleen fossielen of
gesteenten van miljoenen jaar geleden, maar ook nieuwgevormde gesteenten als
dubbele verwijzing naar het industriële tijdperk. Deze slakken, zij ontstaan
bij het verbranden van steenkool in de energiecentrales of hoogovens. De
slakken bestaan uit de reststoffen die niet verbrand zijn, en zo nieuw
stollingsgesteente vormen met een vorm die erg doet denken aan vulkanisch
gesteente door hun glazige, glanzende met gaten doorboorde zwarte structuur.
Deze sinistere sintels waren, net als enkele gevonden fossielen te zien als een
verzameling in de expo ‘The Sustainist Gaze’ te Z33. Het lijken wel sculpturen,
haast te mooi om te fotograferen. 
Als ik me tijdens de middagpauze, tussen het lesgeven en het vergaderen
door, even naar buiten wurm en de terril van Winterslag opwandel die langs onze
mooie campus ligt, bevind ik me ineens letterlijk in compleet andere
tijdschalen en staar ik rechtstreeks in de afgrond van de tijdschalen. Ik
hoef je niet te vertellen hoe relativerend dit kan werken om even te kunnen
ontsnappen aan de eisen van de god Chronos tussen 12u30 en 13u30 om even met Aion
bij te kletsen, en ondertussen te speuren naar afbeeldingen van miljoenen jaren
geleden.
De terril van Winterslag is
nog steeds in industrieel privé-bezit en daarom nog niet openbaar toegankelijk,
maar ze wordt door de inwoners van de stad al langer tot de commons gerekend.
Het is een zone tussen natuur, cultuur en industrie in, een plek om tot rust te
komen en ongegeneerd in de diepte te staren en tussen de tijdzones te wandelen.
Ondanks de zwaar-industriële achtergrond is de natuur op de terril aan het herleven
en groeien en vormt het een specifiek ecosysteem in de regio door de
zoutminnende planten zoals de Duindoorn met haar vitamine-C rijke bessen en de
vrij zeldzame Gaspeldoorn, waarvan de gele bloemen ook uitstekend geschikt zijn
als kleurpigment.


&#60;img width="3000" height="3000" width_o="3000" height_o="3000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/7c7cd745fa1e0480bab34467999f061a58aae4e219af6f3562400f44ec21f789/2020-07-28-15.25.18.jpg" data-mid="125562243" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/7c7cd745fa1e0480bab34467999f061a58aae4e219af6f3562400f44ec21f789/2020-07-28-15.25.18.jpg" /&#62;
&#60;img width="3264" height="2448" width_o="3264" height_o="2448" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/1a12c2980df93b7f59cc3ca70b0b3e2564938cf0dd96227bce62edf6a629987a/2019-09-29-08.14.56.jpg" data-mid="125562245" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/1a12c2980df93b7f59cc3ca70b0b3e2564938cf0dd96227bce62edf6a629987a/2019-09-29-08.14.56.jpg" /&#62;
&#60;img width="2920" height="2168" width_o="2920" height_o="2168" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/61260f840a23e89d2affa9826f7015de1462acca886e25dff26d3bd3a5ec6263/2019-09-28-13.01.30-1.jpg" data-mid="125562246" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/61260f840a23e89d2affa9826f7015de1462acca886e25dff26d3bd3a5ec6263/2019-09-28-13.01.30-1.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="2500" width_o="2500" height_o="2500" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/0655edf9b0260c03c93948ca0c1687f634e369eff37c38c27129d68074e9f1c1/BINK7905_1.jpg" data-mid="125562247" border="0" alt="mijnslak, Winterslag. " data-caption="mijnslak, Winterslag. " src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/0655edf9b0260c03c93948ca0c1687f634e369eff37c38c27129d68074e9f1c1/BINK7905_1.jpg" /&#62;

&#38;nbsp;

 
Denken volgens Aion betekent
echter niet enkel het staren naar de abyss van het verleden, maar ook de
omgekeerde beweging zit erin vervat.[37] Staren in de abyss naar
de toekomst is haast even duizelingwekkend. Volgens Gilles Deleuze vinden we
hier de tegenstelling tussen Chronos en Aion terug: 


 ‘Chronos
is the present which alone exists. It makes of the past and future its two
oriented dimensions, so that one goes always from the past to the future-but
only to the degree that presents follow one another inside partial worlds or
partial systems. Aion is the past-future, which in an infinite subdivision of
the abstract moment endlessly decomposes itself in both directions at once and
forever sidesteps the present’.[38] Gilles
Deleuze, The Logic of Sense, 1990


Aion refereert in de Griekse mythologie naar de
eeuwigheid en het noodlot waaraan niet te ontsnappen valt, zoals de doodstrijd
van onze zon over vijf miljard jaar.[39] Volgens de wetenschappers
in het artikel dat ook verscheen in Nature
Astronomy is de doodstrijd van een ster één van de mooiste fenomenen in het
heelal om te kunnen aanschouwen. De doodstrijd van onze ster zal in
verschillende zonnestelsels te zien kunnen zijn. Maar door wie? 


 Het derde Griekse begrip over tijd, is
Kaïros. Kaïros staat symbool voor het kritische moment, het event, le
moment décicif. Dit
tijdsbegrip handelt over grote gebeurtenissen die een verandering of nood aan
verandering impliceren, in een stroom van andere gebeurtenissen. Het
antropoceen kan in die zin worden opgevat als een event binnen de onmetelijke
tijd van Aion, en het zijn wij -als mens- die deze apocalyptische gebeurtenis
hebben veroorzaakt. We zijn -als soort- de oorzaak van een massale extinctie,
van klimaatopwarming, en verantwoordelijk voor het lijden van mensen en
niet-mensen door ons onbaatzuchtige en ondoordachte handelen vanuit de
agri-logistieke gedachte. 


 De urgentie groeit om iets aan deze crisissituatie te doen. Het
beslissende moment om het antropoceen te laten eindigen komt dichterbij, of de
gevolgen worden onomkeerbaar waardoor we in een apocalyptisch toekomstbeeld
voor mensen en niet-mensen dreigen te terechtkomen, waarbij het lijden zal
blijven toenemen als we geen actie ondernemen. We zijn door het antropoceen in
een ecologische en culturele crisis terechtgekomen, maar ook hier kunnen we
leren van de oude Grieken. Het woord crisis, heeft in onze samenleving
een negatieve betekenis, maar de oorspronkelijke betekenis is eigenlijk een nieuw
begin of keerpunt. Laten we hier hoop uit putten. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 

Volgens de chronologische tijd, is het vijf na
twaalf om te handelen. We kunnen de klok niet terugdraaien en de extinctie of
klimaatopwarming omkeren. We zijn met andere woorden te laat voor onze daden
uit het verleden uit te wissen. Aion bezorgt ons dan weer kopzorgen over de
onmetelijke tijd- en ruimte schalen waar we als soort haast irrelevant lijken
te zijn. Het heelal geeft immers geen moer om ons als soort of individu. Maar we
kunnen wel hoop putten door het antropoceen volgens Kairos te ontleden en als
een event te beschouwen.[40]
 Het
betekent immers dat we het antropoceen kunnen zien als een cruciaal, kritisch
punt, waar we ons denken en handelen kunnen/moeten veranderen. Het is het uitgestrekte,
maar ook intense moment dat de kansen in het spel kunnen keren. Er is een
mogelijkheid op zowel een naderende verlossing als apocalyps.[41]&#38;nbsp;Alles daartussen gaat natuurlijk ook, afhankelijk van welke keuzes we zullen
maken. &#38;nbsp;


 Het interessante aan Kaïros is dat het nog een
andere soort tijd impliceert. Als Chronos staat voor chronologie en structuur, dan
staat Kaïros voor de droom, de liefde en creativiteit. Het is de tijd, waarin
je jezelf kan verliezen in het spel en de chronologische tijd uit het oog
verliest. De liefde overvalt je, het is een moment dat ingrijpt in de
dagelijkse gewoontes en je leven overhoop gooit. Net zo gebeurt het met nieuwe
ideeën die je denken verstoren en nieuwe manieren van zien en zijninitiëren.[42]&#38;nbsp;Deze intrinsieke onrust en openheid hebben we nodig om ons uit het antropocene denken
te kunnen los maken. Laten we deze opgewekte onrust van het beslissende moment,
en de hernieuwde -coup de foudre- voor onze planeet gebruiken als start
voor een hernieuwde, meer duurzame, onzekere en speelse relatie met onze
habitat en alle inwoners. Liefde en verliefdheid zijn immers net als het
antropoceen hyperobjecten voor ons. &#38;nbsp;


Ongemakkelijke
inzichten 


 We bevinden ons nu, als soort, dus op een cruciaal en kritisch
punt waar we moeten toegeven dat we onze dominante en antropocentrische positie
moeten verlaten en rekening moeten houden met de aardse agenda. Deze
herziening, waar we onszelf solidair zullen moeten opstellen ten opzichte van
andere wezens en planten om deze periode te kunnen overleven als soort doet
pijn.[43] We
moeten hen terug een handelingsvermogen toekennen en zichtbaar maken in onze
samenleving+. Dit betekent hen ook een politieke status te geven als we nieuwe
statuten moeten toekennen over het verdelen van het vruchtgebruik van onze
planeet. We vallen van onze dominante positie af en moeten vanop een nederiger
perspectief naar de wereld kijken, leven en samenleven. Dat is een serieuze
krenking van ons antropocentrische ego.[44] Voortschrijdend
inzicht is een pijnlijk proces, want het legt eerdere denkfouten bloot, maar
het is niet zo erg als de klap die volgt op het stilstaan of het ontkennen van
wat er gaande is. Voorstanders van de Degrowth-beweging
en de club van Rome, dringen al geruime tijd aan op een geleidelijke
overgang naar een sterk verminderde of op zijn minst slimmere circulaire
consumptiemaatschappij met een reductie van energie- en materialengebruik, naar
de opbouw van een samenleving die niet blind is voor het gebrek aan evenwicht
tussen mens en planeet en die niet uitsluitend gericht is op kortzichtige,
economische groeimarges en machtsverhoudingen.[45]


Het besef dat we de lineaire economie met haar industriële en
lineaire productiemethoden en onze huidige westerse levensstijl en visie ter
discussie moeten stellen, neemt toe. Een steeds groeiende groep toegewijde
mensen zet zich in om het grote publiek bewust te maken van dit probleem, en
zij stimuleren of werken actief aan de ontwikkeling van duurzamere, circulaire
en socialere manieren om samen te leven en te werken met menselijke en
niet-menselijke organismen. Als we nu niet handelen, zal de ecologische
realiteit ons spoedig inhalen, waarschuwt ook het Intergovernmental Panel on
Climate Change (IPCC) in haar meest recente rapport.[46] 


 Om het antropocene event als soort te kunnen
overleven, is het herdenken van ons huidige politieke en economische systeem dus
nodig om onze samenleving duurzamer te maken.[47]&#38;nbsp;Er bestaat geen simpel antwoord op de vraag op welke manier dat dit zou moeten
gebeuren, maar we moeten deze uitdaging wel aangaan. Al zijn de uitkomst en de
paden ernaartoe onzeker. We hebben nood aan verbeeldingskracht en nieuwe
imaginaire ordes om een andere omgang met de natuur en onze aarde mogelijk te
maken, gekoppeld aan nieuwe technologische en wetenschappelijke inzichten die
deze transitie kunnen bevorderen. Dat deze transitie stevige turbulentie en
economische gevolgen -negatief en positief- met zich zal meebrengen en
een her-denken van onze menselijke identiteit zal vereisen, is al duidelijk
voelbaar. Er is bijvoorbeeld al een sterke tegenreactie aan de gang op het
wetenschappelijke klimaatbeleid dat zowel lokaal als internationaal steeds
zwaarder begint door te wegen op de politieke agenda.


Gepolariseerde lenzen


 We hoeven enkel maar te luisteren naar de overwinningsspeech De uil van Minerva van de populistische
politicus Thierry Baudet van het forum van democratie in maart 2019 op de Nederlandse
televisie als tegenstem in dit debat. De Uil
van Minerva die hij aanhaalt slaat op een concept uit de filosofie van
Hegel, die stelt dat het inzicht er pas kan zijn als de gebeurtenissen reeds hebben
plaatsgevonden. 


‘De uil van Minerva spreidt zijn vleugels bij het vallen van de
avond. En dat geldt niet alleen voor deze avond, beste vrienden, beste
campagnegenoten, beste partijgenoten, beste kompanen. Nu pas in deze laatste
uren van de dag, komen de polls binnen, komen de nieuwtjes binnen, hebben we
kennis over wat er vandaag gebeurd is.&#38;nbsp;

[…]


Maar die uil van Minerva slaat niet alleen op deze avond zijn
vleugels op. Het is breder. Vaak duurt het tot het moment dat het bijna voorbij
is. Voordat we ons realiseren wat we hebben, en wat we hadden moeten koesteren.
Als het bijna te laat is. En zo staan we hier vanavond. Te elfder ure,
letterlijk. Te midden van de brokstukken van wat ooit de grootste en mooiste
beschaving was die de wereld ooit heeft gekend.

[…]


Een beschaving die alle uithoeken van de wereld bestreek, die vol
zelfvertrouwen was, en die de mooiste architectuur, de mooiste muziek en de
mooiste schilderkunst heeft voortgebracht die ooit onder de sterrenhemel heeft
bestaan. Ons land maakt onderdeel uit van die beschavingsfamilie. 


We
worden ondermijnd door onze universiteiten, onze journalisten, mensen die
kunstsubsidies ontvangen en die onze gebouwen ontwerpen, en bovenal onze
bestuurders. […]
Honderden
miljarden, ik denk zelfs duizenden miljarden in totaal willen zij offeren op
het altaar van deze halfgod. In de vorm van windmolens, warmtepompen,
zonnepanelen en andere onrendabele projecten die ons niets brengen en die de
planeet niet verder helpen, maar die ons wel heel veel geld kosten en dus ons
heel erg straffen. Deze duurzaamheidsafgoderij stort niet alleen onze economie
in de ondergang. Hij is ook bedoeld om onze geest, ons zelfbewustzijn nog
verder te krenken.’

Thierry Baudet, 20 maart 2019&#38;nbsp;


Bij de indiensttreding van Trump en zijn discours rond
klimaatnegationisme leek het op een tijdelijke opstoot van verzet, gevoed door
het gemakkelijke denken vanuit de agri-logistieke logica. Een tijdelijke
volharding in boosheid, het halsstarrig blijven geloven in de oude denkwijzen
en het niet -kunnen- of -willen- zien van wetenschappelijke bewijzen.Soms lijkt
het haast alsof we in een tijdperk van grote onzin zijn aanbeland, met fake-news,
het ontkennen van de wetenschappen en leugenachtige waarheden in een
voorverpakt politieke kant-en-klaar maaltijd. Deze ideologieën van
klimaatontkenning lijken een felle wind in de zeilen te hebben. Het meest
bizarre is misschien wel dat deze hetze niet zomaar lijkt over te waaien, maar
net toeneemt in windkracht, net zoals, ironisch genoeg, de
klimaatopwarming voor steeds krachtigere orkanen zal zorgen. Hoe kon dit
gebeuren en waarom lijken een opsomming van rationeel en duidelijk aantoonbare
feiten het tegenovergestelde effect te hebben op een deel van de menselijke
bevolking? Waarom slagen we er vanuit de wetenschappen, kunsten of politiek zo
moeilijk in om hierop een gepast antwoord te formuleren of te reageren? Op deze
vraag is geen eenduidig antwoord te geven. 


Veel van de argumenten die Baudet aanhaalde in zijn speech zijn onvolledig
of stroken niet met het gros van wetenschappelijke bevindingen. Zowel op
wetenschappelijk, historisch als filosofisch vlak zitten er gebreken,
onwaarheden en blinde vlekken in zijn discours, maar de retoriek die hij
gebruikt, heeft wel een waarachtige pretentie. Het klinkt als een plan. Wat het
zo moeilijk maakt om hiertegen in te gaan, is dat een eerste tegenreactie zou
kunnen zijn: ‘Hoe komt het toch dat 15% van de Nederlandse bevolking op deze
man en zijn idealen kon stemmen? Waar zit hun verstand? Zouden ze zich niet
beter informeren of inlezen?’ 


 Het probleem is echter dat deze kiezers zich net wel
informeren maar onvolledige of gekleurde informatiebronnen, gebruiken of
aangeboden krijgen. Verwijten en een eenzijdig hij-zij verhaal levert alleen meer
tweespalt, onbegrip en verdere polarisatie op. Het klimaatnegationisme geldt
voor velen als de waarheid en niet als een mogelijke alternatieve waarheidsconstructie.
Het gaat al te dikwijls over een schamele politieke poging om het kritische
denken monddood te maken door de list van het gemakkelijke denken te vermommen
als kritisch en zo het gewicht van beide op te heffen. 


 Een gevaarlijk politiek spel van betekenissen, belangen en
valstrikken. Van woord tegen woord, gestaafd met onvolledige data, zorgvuldig
gekozen grapjes en moeilijke zinsconstructies. Uit de context gerukte beelden, valse
argumenten die waarachtig klinken en virale memes die door middel van
humor grove boodschappen overbrengen en zo het eigen kritische denken proberen
te omzeilen door in te spelen op onze angstgevoelens door de restanten van ons
reptielenbrein aan te spreken.[48] Klimaatridders,
wetenschappers, kunstenaars en architecten worden zo afgeschilderd als de ketters
en ongelovigen, waar Baudet het over heeft. Zij zijn de bedenkers van het
complot, deze klimaathekserij. ‘Zij willen onze mooiste en
allergrootste beschaving ooit onderuithalen’, stelt Baudet in zijn speech. Welke
dan? 


 Deze retoriek en strategie maakt het net zo moeilijk om een
dialoog op te bouwen en in interactie te gaan. Radicaal politiek activisme uit
een andere hoek gooit enkel olie op het vuur en werkt een verdere polarisatie
in de hand. Rationele argumenten en wetenschappelijke feiten lijken in bepaalde
kringen daarnaast evenveel waard als het woord van Baudet, Trump, Bolsonaro, of
andere invloedrijke klimaatnegationistische politieke en populistische stemmen.
Zelfs Jan met de pet kan een online expert over het klimaat zijn die de
opwarming van de aarde ontkent of in twijfel trekt. Het gaat dan niet langer
over wetenschappelijke gestaafde bewijzen of cijfers in het debat. Het is al te
dikwijls mening tegen mening, woord tegen woord en blikveld tegen blikveld
aangevuurd door politieke ideologieën. Iedereen heeft een mening en in sommige
milieus zijn die meer waard dan wetenschappelijk onderbouwde feiten, wat geen
ongevaarlijke situatie oplevert. ‘Alles staat op het spel’, stelt de Duitse
historicus Philip Blom.[49]


 Het is nu eenmaal
makkelijker vast te klampen aan het verleden, te pretenderen dat er niets aan
de hand is of om te geloven in een beloofde heldere, stabiele oplossing ook al
is er niets van aan, dan te moeten erkennen dat er -nog- geen afdoende oplossingen
voorhanden zijn om het klimaatprobleem aan te pakken. Of toch geen enkelvoudige
simpele oplossing. Toch is het net deze ambiguïteit die we nodig hebben in het
debat en in ons handelen in crisistijden. Ambiguïteit zorgt voor onrust. Ambiguïteit
stelt een open vraag, een open onderzoek. Volgens Rushkoff zijn we als mens getraind
om een gesloten antwoord te krijgen op elke vraag, maar voor het antropoceen
zijn er nu eenmaal geen gemakkelijke antwoorden of oplossingen te vinden, omdat
er altijd een open einde zal blijven. Wanneer weten we zeker of de
klimaatcrisis is afgewend? Het is immers een hyperobject. Daarin ligt de
paradox, en de ongelooflijke complexiteit van denken en handelen in het antropoceen.
Rushkoff stelt verder, dat kunst kan helpen in het begrijpen van deze
complexiteit, omdat het meer vragen oproept dan een helder antwoord biedt.
 

 ‘Motivating a society to address open-ended challenges requires a more
open-ended approach- one that depends less on our drive toward climax than on
our capacity for unresolved situations. Like life’. [50]
Douglas Rushkoff,
Team Human, 2019


Hoewel we op dezelfde planeet wonen, dezelfde
problemen ondervinden, percipiëren we alternatieve werkelijkheden ten opzichte
van elkaar, en deze lijken zich steeds verder van elkaar te liggen. We kijken met een andere bril, met
gepolariseerde lenzen naar hetzelfde probleem. Klimaatnegationisten vanuit deze gepolariseerde blik terug aan boord
krijgen, en betrekken in een samenleving+ &#38;nbsp;in plaats van een samenleving- zal een
belangrijke uitdaging vormen. 


 We hebben immers nood aan bruggen, niet aan
omwalde vestingen of ingegraven loopgrachten van tegengestelde meningen,
waarbij bombardementen van zwaar geschut in de vorm van grof taalgebruik en
verwijten het middenveld openrijten. Er is nood aan openheid en empathie voor
elkaar. Hoe we deze bruggen en verbindingen gaan kunnen/moeten bouwen zal een
belangrijke uitdaging vormen voor onze samenleving, waar ook de kunsten aan
kunnen/moeten deelnemen. 


Op
zoek naar een nieuwe oriëntatie en verbindingen 


 De klimaatwetenschappen bevinden zich in momenteel in een kritieke
zone, schrijft Wetenschapsfilosoof Bruno Latour.[51]&#38;nbsp;Hij stelt dat niemand het Higgs-Boson deeltje in twijfel trekt, omdat dit een
abstract, moeilijk en onzichtbaar wetenschappelijk dingetje is waar de meeste
mensen niet over wakker liggen, maar over het klimaat lijkt iedereen wel een
ervaringsdeskundige. Het lijkt alsof er meerdere parallelle, doch tegengestelde
werkelijkheden langs elkaar groeien, waardoor de kloof of polarisering steeds
groter wordt. Het klimaatdebat is geen neutrale grond meer, maar veranderde in een
oververhit debat. Er is veel veranderd binnen de maatschappij sinds ik startte
met mijn onderzoek, zo’n zes jaar geleden. Ecologie en klimaat waren nog geen
strijdbare woorden, hoogstens irritant of volkomen bijkomstig voor velen en te
weinig relevant voor een wereldmarkt in groei. ’t Is zo anders nu. Een
weerpraatje, stelt Ten Bos, kan nooit meer banaal of onschuldig zijn maar is steeds
politiek georiënteerd en verankerd omdat het iedereen aangaat.


 Deze groeiende polarisering wordt steeds meer versterkt door
filterbubbels binnen sociale media die werken als echo-kamers.[52]&#38;nbsp;Algoritmes, zoals gebruikt binnen sociale media, nieuwssites en grote
technologie- en databedrijven zorgen ervoor dat we steeds minder in contact
komen met andersdenkenden of tegengestelde meningen.[53]&#38;nbsp;Dit gebrek aan ruimte voor discussie maakt het geloof in de eigen overtuiging
steeds sterker, ook al is deze informatie dikwijls gebaseerd op onvolledige, of
deels onjuiste informatie. De onbedoelde constructie door het slechte design
van deze algoritmes, zoals Rushkoff het stelt, maakt dat onze visie steeds
enger wordt, zonder dat we het zelf door hebben.[54] Enger
betekent hier zowel een smaller perspectief, als angstiger. 


 Angst speelt immers in op onze menselijke onderlinge mechanismes
en beïnvloedt ons handelen. Het verlamt onze cognitieve functies en we
schakelen over naar mechanismes die evolutionair nog afstammen van onze
gedeelde geschiedenis als reptiel. Angst ontlokt de vlucht- of vecht-reflex, en
het is net dit gevoel van angst waarmee we dagelijks worden overspoeld door bepaalde
media en sociale-mediakanalen. Ze vergroten het gevoel van paniek door
negatieve gebeurtenissen en sensationele nieuwsberichten met suggestieve titels
uit te lichten die het meeste kliks en likes krijgen, schrijven Rushkoff
en Gabriëls.[55]


 Dit bombardement van informatie en
alarmerende berichten zorgt voor een voortdurende stresssituatie waaraan we
onszelf vrijwillig blootstellen maar waartoe we ook aangespoord worden vanuit
de technologie. Deze continue stroom van berichtgeving zorgt ervoor dat we als
mens in een constante modus van crisismanagement terechtkomen. De prefrontale
cortex wordt uitgeschakeld waardoor de dieperliggende emotionele reacties
sneller tot uiting komen en onze sociale interactie wordt verstoord.[56]&#38;nbsp;We staan hierdoor minder open voor solidariteit, zijn egoïstischer ingesteld en
trekken ons liever terug uit de maatschappij waardoor we onze empathie kunnen verliezen
ten opzichte van anderen of andere denkbeelden. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 

We zijn door de grote blootstelling aan
alarmerende cijfers, angstaanjagende berichten en de vele schokkende beelden
dus minder empathisch en gevoelig geworden voor anderen. Foto’s van
natuurrampen, van met olie besmeurde zeevogels tot verhongerende ijsberen of verdronken
immigranten lijken ons steeds minder te raken. Het ondraaglijke beeld, naar het
concept van de Franse filosoof Rancière, is draaglijk geworden omdat we eraan
gewend zijn geraakt als samenleving.[57]&#38;nbsp;Het ondraaglijke beeld kan immers enkel ondraagbaar zijn als het ons pijn doet
om het beeld te maken en om ernaar te kijken. Ondraaglijke beelden kunnen volgens
Rancière een belangrijke stem vormen in het maatschappelijk debat om een
bewustzijn te creëren, maar dit kan enkel plaatsvinden als de toeschouwer zich
al schuldig voelt, dus als de context hiervoor al bestaat. 


 Een voorbeeld van de werking van zo’n
ondraaglijk beeld is de schokkende foto van het &#38;nbsp;verdronken en aangespoelde driejarig jongetje
Alan Kurdi aan de kust van Turkije in 2015, gemaakt door de fotografe Nilüfer
Demir.[58]&#38;nbsp;Het beeld zorgde voor veel commotie, nerveus internationaal politiek geschuifel
en zal voor eeuwig in mijn, en vele anderen hun netvlies staan gebrand. Het
beeld werd uitgeroepen tot één van de iconische beelden die globaal verandering
konden brengen. Toch gebeurde er gelijktijdig iets vreemd. Op bepaalde fora en
media-kanalen werd de foto gemanipuleerd door beeldbewerkingsprogramma’s en
gebruikt als een wansmakelijke meme om een ranzige, racistische boodschap verpakt in
een stroperige, niet te beschrijven humor te verspreiden. Via andere kanalen daarentegen
werden nieuwe memes van het beeld aangemaakt om net meer aandacht te vragen
voor de immigratieproblematiek. Het oorspronkelijk ondraaglijke beeld verloor
zo een deel van haar gewicht en de oorspronkelijke betekenis werd gekaapt door
verschillende belangengroepen.[59] 


 Dit is precies wat memes proberen te doen. Het weghalen, kapen en
veranderen van betekenissen maar vooral ook het uitlokken van immuunreacties
waardoor het empathische vermogen wordt verminderd, schrijft Rushkoff.[60]&#38;nbsp;Rancière stelt dat, in tegenstelling tot wat er vroeger werd gedacht, het
ondraaglijke beeld geen rechtstreekse verbinding onderhoudt met het bewustzijn,
maar dat het zijn kracht ontleent aan een sterke maatschappelijke en dus ook
politieke context. Nu deze politieke contexten steeds meer gepolariseerd,
versnipperd en individueel raken, is het logisch dat ondraaglijke beelden
verschillende betekenissen en boodschappen kunnen krijgen die inspelen op
andere gevoelens en zo onderdeel worden van het esthetische regime.[61]


‘het gevaar is dat een artillerie van gevoelens en meningen
waarbij een breder overzicht ontbreekt, steeds vaker de plaats inneemt van
geïnformeerd debat met grondige analyses en duidingen. [… ]De artillerie van meningen duidt vooral op onmondigheid en een gebrek aan zich
grondig en kritisch informeren’.&#38;nbsp;[62]
Katleen Gabriëls, Onlife. Hoe de digitale wereld je leven bepaalt,
2016


Bombardementen van wetenschappelijke alarmerende cijfers,
onheilspellende sensationele berichten en ondraaglijke beelden hebben tot nu
niet het gewenste effect gehad om als samenleving doeltreffend en eensgezind te
ageren tegen de klimaatopwarming of andere globale problematieken. De angst die
deze mechanismes met zich meebrengen lijken een polarisering nog meer in de
hand werken en onze empathische vermogens voor elkaars standpunten te
verminderen.[63]&#38;nbsp;Het opnieuw versterken van deze empathische vermogens lijkt een mogelijke
oplossing om onze problemen te overbruggen. Toch is empathie niet zo
rechtlijnig inzetbaar. Onderzoek heeft immers aangetoond dat empathie zich
vooral richt op de individuen van de eigen groep waarmee men zich identificeert
en zich dus niet noodzakelijk overdraagt naar andere groepen. 


 Empathie is dus niet het tovermiddel waarmee men polarisatie eenvoudig
kan overbruggen. Integendeel, het lijkt deze polarisatie net te kunnen versterken.[64]&#38;nbsp;Het goede nieuws is echter dat empathie er wel voor kan zorgen dat als er voldoende
contact en gedeelde ervaringen zijn tussen de verschillende groepen, er
wederzijds begrip kan ontstaan waardoor conflicten makkelijker kunnen worden
opgelost. Het blijft dus belangrijk te onderzoeken hoe we empathie kunnen
inzetten als probleemoplossing bij partijdige conflicten, voor wie die empathie
bedoeld kan zijn en hoe ze kan worden bereikt.[65]


 Douglas Ruskhoff stelt in zijn boek Team Human de vraag op
welke manier we sociale inclusie mogelijk kunnen maken voor degenen die niet deel
willen zijn van een inclusie. Hij schrijft dat het begrijpen van de angsten een
belangrijke stap zou kunnen zijn om van daaruit nieuwe oplossingen te zoeken.
We moeten durven denken vanuit hun angsten, er empathie voor kunnen opbrengen en
vanuit die donkere plekken samen nieuwe wegen te zoeken. We mogen hierdoor
klimaatnegationisten niet zomaar weglachen of negeren. Want hun angsten en
perspectieven vormen, vanuit een gepolariseerde bril, een realiteit die invloed
heeft op het denken, voelen en zien van de wereld. 


 Hoe meer we ze weglachen of negeren, hoe meer ze overtuigd zullen
raken van het eigen gelijk en hoe meer we hen wegduwen van de kern van de discussie.
In plaats van te polariseren en elkaars overtuigingen te overroepen hebben we
nood aan verbindingen en een dialoog. Een midden.[66] Geen
harde standpunten, maar net toegeven aan onzekerheid en vertwijfeling om een dialoog
of overleg en empathie mogelijk te maken. Enkel op die manier kunnen we een nieuwe
puzzel leggen voor een andere, inclusieve omgang met onze wereld. Niet alleen
met een inclusieve omgang tussen mensen, maar ook met de andere niet-menselijke
actoren uit onze gedeelde habitat: een samenleving+. Het is geen makkelijke
taak. 


 ‘We mogen ons
niet laten verlammen door angsten, maar ook niet te zeer dromen over groteske
verwachtingen die al onze zorgen en menselijke tekortkomingen miraculeus kunnen
wegnemen. We staan voor veel uitdagingen, die kritisch denken en ook een
grondige zelfanalyse vergen’.[67]

Katleen Gabriëls, Onlife. Hoe de digitale
wereld je leven bepaalt, 2016


Volgens wetenschapsfilosoof Bruno Latour bevinden we ons als
menselijke soort in een uiterst onstabiele periode, een periode van
deregulering en binnen onze maatschappij ondervinden we hinder van een
groeiende ongelijkheid, nadelige effecten van globalisering en
klimaatopwarming. Deze onstabiliteit zorgt voor een panisch verlangen naar de
nostalgische bescherming van de natiestaat.[68] Het
algemene discours van uiterst rechts maakt dankbaar gebruik van deze angst,
maar ze spiegelen hun kiespubliek een simpele en heldere oplossing voor, die
het eigen kritische denken opheft. 


 Helaas bestaan er geen simpele oplossingen voor een complexe
problematiek. We moeten deze complexiteit misschien meer durven uitspreken, en
eerlijk toegeven dat de zoektocht naar mogelijke antwoorden en verbeteringen
niet makkelijk zal zijn, maar wel noodzakelijk. We moeten durven toegeven dat
we verdwaald zijn, en dat de angst die we voelen voortkomt uit de ecologische
crisis die we zelf hebben veroorzaakt. 


 Maar vanwaar komt deze angst? Deze
onstabiliteit? Decennialang hebben we als samenleving immers vol overtuiging en
zelfvertrouwen geloofd in een koopkrachtige wereld voor iedereen door de
zelfregulerende werking van de markten. Iedereen zou beter worden van een vrije
economie die gedreven wordt door een zucht naar groei. Door het strakke
neoliberale denken, en de continue focus op het belang van het individu werd de
sociale bescherming door de staat langzaam ontmanteld onder het mom van
liberalisering en natuur werd gezien als een goedkope of zelfs gratis bron van
grondstoffen. Maar ook gratis heeft een prijskaartje. We streefden naar
continue groei en waren zo verblind door de stijging van comfort en materiële
welvaart, dat we geen oog hadden voor de neveneffecten van deze dynamiek voor
de achterblijvers van de globalisering of voor de schadelijke effecten op onze
habitat.


 We hebben onze gemeenschappen, leefomgeving, en onze identiteit
vrijwillig opgegeven om mee te stappen in de glanzende optocht van eeuwige economische
groei om deel te kunnen worden van deze globale wereld, gebouwd op
consumentisme en modernisme, gedreven door de agri-logistiek. Decennialang
hebben we samen aan deze voorgespiegelde droom gewerkt, als was het de enige
weg naar de toekomst. Wat er nu is veranderd, is het feit dat onze wereld -de
goedkope natuur- waar we in ons economisch model van eeuwige groei nooit
rekening mee hebben gehouden, zich begint te roeren in de discussie. Natuur, en
het aardse krijgt opnieuw een handelingsvermogen.


 Dat betekent dat het langzaam begint
door te dringen dat de droom die we samen koesterden, en die onze identiteit en
samenleving vormgaf, eigenlijk niet deugde van in het begin. Het was een zoete,
comfortabele valstrik waarin we zijn verzeild geraakt door het agri-logistieke
denken, aldus Morton.[69]&#38;nbsp;Het agri-logistieke systeem, en het denken is een specifieke
manier van landbouw in combinatie met het uitbouwen van een gepland logistiek
systeem dat volgens Morton de -onbedoelde- aanzet is geweest in de creatie van
het antropoceen. Het zit zo ingebakken in ons denken en handelen, dat we er als
samenleving niet meer buiten kunnen. Volgens Latour zijn we zelfs nooit modern
geweest.[70]&#38;nbsp;Het narratief dat inherent gekoppeld is aan het neoliberale denken door de mens
te weerspiegelen als een homo economicus,[71] is
blijkbaar niet in staat om op een gepaste manier om te gaan met deze nieuwe
situatie waarin de aarde haar handelingsvermogen op onze samenleving terugkrijgt.


 In het najagen van onze kapitalistische droombestemming hebben we
veel achtergelaten, en vernietigd. Nu blijkt echter dat deze bestemming, de
droom van eeuwige groei, niet meer lijkt te bestaan. Latour omschrijft dit
proces van ontreddering met een treffende metafoor in de vorm van een vliegtuig
dat is opgestegen naar de bestemming in zijn boek Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime.[72]&#38;nbsp;Maar naarmate de vlucht vordert beginnen de passagiers te beseffen dat de
voorgestelde landingsplaats niet meer bestaat. De voorgestelde route leidt
uiteindelijk naar het bodemloze, en de catastrofe. Van het voorgespiegelde
liberale ideaal van eeuwige groei blijkt niets meer over.


We zijn met andere woorden met zijn allen misleid door de liberale
droom die ons eeuwige groei voorspelde. Sommigen van ons, voelen zich bedrogen,
omdat er wel een ernstig prijskaartje aan die droom hing. Daar, op dat punt:
Het verlies van het collectieve narratief van de eeuwige groei en goedkope
natuur. Daar komt de woede en de angst vandaag vandaan. Ze is niet onterecht.
De voorgestelde route van economische groei loopt dus dood, omdat we de
limieten van onze habitat hebben bereikt. Onze planeet, vooralsnog de enige
leefbare omgeving voor de mens, begint zich in het script te moeien. De aarde
verandert van een statische achtergrond naar één van de belangrijkste
protagonisten in ons verhaal. Dat is een belangrijke plotwending en haast zo
ingrijpend voor het verdere verloop dat zelfs de meest die-hard filmfan zich in zijn stoel zou vastklampen.


 Deze
metafoor leest als een rampenfilm uit Hollywood, waarbij de situatie op het
vliegtuig langzaam begint te escaleren en het script zich langzaam naar de
grote catharsis evolueert. De voedselvoorraden, bestaande uit voorgemaakte
maaltijden en snacks in plastic verpakkingen beginnen op te raken. De
brandstofmeter in de cockpit begint langzaam in de rode zone te komen. De
toiletten raken verstopt en een hardnekkig buikgriepvirus doet de ronde. De
door de klimaatopwarming veroorzaakte stormen zorgen voor veel turbulentie en
de spanningen tussen de passagiers lopen hoog op. De piloten en het overige cabinepersoneel
proberen de kalmte terug te brengen, maar het zweet staat hen ook al op het
voorhoofd. De landingsplaats is immers volledig van de radar verdwenen, en de
boordinstrumenten geven onherkenbare en foute waarden aan. Enkele passagiers
verliezen hun geduld en proberen met zelfgemaakte wapens de bemanning te
bedreigen om terug te keren, waardoor er een handgemeen ontstaat tussen zij die
halsstarrig willen verder vliegen, en zij die willen teruggaan. Maar ook de
vertrekplaats is er niet meer.
Verschillende
jongeren op het vliegtuig proberen ondertussen hun stem te verheffen, roepen op
tot reflectie en verandering van koers, maar hun klaagzang wordt straal
genegeerd. Anderen hebben dan weer hun fluovestje aangetrokken en de achterste
rij vliegtuigstoelen in brand gestoken in de hoop een beetje aandacht te
krijgen. Op het benedendek laven enkelen zich mateloos aan de resterende
flessen alcohol en proberen van hun laatste ogenblikken een feest te maken,
terwijl een dozijn anderen zich hopeloos één of meerdere goden aanwenden,
ontstaat een ware oorlog op het vliegtuig van maffiabendes die elkaar
beschieten met wapens van een zwaar kaliber, vult Peter Sloterdijk aan.[73]


Ondertussen
vliegt het geplaagde vliegtuig verder in de dichte mist van het antropoceen en
stoot het genoeg C02 uit om het klimaat nog wat verder op te warmen. Kortom de
situatie aan boord is uiterst penibel, en dan hebben we het nog niet gehad over
de situatie van de achterblijvers in de resten van een ondergelopen stad. Wat
er ontbreekt in deze metafoor met de typische Hollywood-film is de typische
held, de protagonist, die alles tot een goed einde zal brengen.
Vrije interpretatie en
invulling van de metafoor die filosoof Bruno Latour gebruikte in zijn boek ‘Waar
kunnen we landen? Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime’ [74]


We zijn het als westerse mens misschien zo gewoon geraakt om ons
zelf te zien als de belangrijkste hoofdrolspeler, en ons zelf als centrum van
de wereld te zien. Als goden. Het waren wij die bepaalden wat, wanneer, waar en
hoe er iets gebeurde op de set die aarde heette. Maar nu merken we dat onze set
-onze aarde- ook een handelingsvermogen heeft, moeten we ons perspectief dringend
veranderen. Onze voorgespiegelde droombestemming bleek een valstrik met een
gouden strikje errond. De sterke antropocentrische blik, die blaakte van
zelfvertrouwen, zal plaats moeten maken voor een meer nederige positie, met
meer respect en solidariteit voor alle mensen en niet-mensen.[75] Dat
houdt een krenking in van ons menselijke ego, of zoals een Philip Blom het
stelt een ‘narcistische krenking’.[76]


 Politici, wetenschappers, filosofen, historici en kunstenaars,
leerkrachten, burgers - in feite iedereen- kan inzetten op een nieuw verhaal en een nieuwe visie op een inclusieve
wereld. We hebben niet alleen een academisch discours nodig, maar ook empathie,
actie en bewustwording. Volgens Bonneuil en Frezoz betekent dit dat we ons
moeten bevrijden van repressieve instituties en van vervreemdende
overheersingen en verbeeldingen.[77] Demos
vraagt zich in zijn boek Against the Anthropocene, Visual Culture and
Environment Today af
hoe we de rampen die traag voortbewegen en lang in tijd en ruimte uitgerekt
zijn, rampen die aandachtig zijn en van onverschillig belang voor de
sensatiegedreven technologieën van onze beeldwereld, kunnen omzetten in beelden
en verhaallijnen.[78] Een
van zijn conclusies is dat er meer activisme nodig is, geen neutraliteit: ‘We
hebben een opstand nodig tegen brutaliteit tegen het geweld van
klimaatverandering’.[79]&#38;nbsp;Er is dringend behoefte aan een wereldwijde oproep en deelname tot actie. Maar
hoe?


 Mijn artistiek doctoraatsonderzoek wil op een
niet-conventionele visuele en meervoudige manier bijdragen aan deze globale
oproep. Om de vitale transformatie naar een meer duurzame wereld vorm te geven,
hebben we immers nieuwe stromingen van zien, denken en ontwerpprocessen nodig,
evenals een nieuwe visuele taal om deze stromingen te begrijpen, te documenteren
en te verspreiden. Centraal in mijn onderzoek staan dus de vragen over de mate
waarin ik als beeldend kunstenaar en onderzoeker op een actieve en
maatschappijkritische manier kan ageren tegen het antropoceen en hoe ik dit
hyperobject kan visualiseren. Hoe kan ik meeschrijven aan een nieuw verhaal met
een open einde dat een hernieuwde blik naar ecologie initieert, en onze
verbinding met onze habitat versterkt.


Je kan tussen de voetnoten en de tekst navigeren door op het nummer van de voetnoot te klikken.


[1] D’Alisa, G., Demaria, F., Kallis, G.
(2016) Degrowth: A Vocabulary for a New Era, Londen-New York: Routledge.


[2] Ten Bos, R. (2019) Extinctie.
Amsterdam: Boom uitgevers; 
De Cauter, L. (2020) Ending The Anthropocene, Essays on Activism in the Age of Collapse.
Rotterdam: na0I0 publishers;

 Moore, J.W. (2016) Anthroposcene or Capitalocene? Nature, History and the Crisis of
Capitalism. Oakland, CA: PM Press/Karios; 
Haraway, D. (2016) Staying with the trouble: Making Kin in the
Chtulucene, Londen: Duke University Press.


[3] D’Alisa, G., Demaria, F., Kallis, G.
(2016) Degrowth: A Vocabulary for a New Era, Londen-New York: Routledge; 
Berners-Lee, M. (2019) There’s no
planet B, A handbook for the Make or Break Years. Cambridge: Cambridge
University Press; 
Blom, P. (2018) Wat op het spel staat, Amsterdam: De
bezige bij; 
Demos, T.J. (2017) Against the Anthropocene, Visual Culture and
Environment Today. Berlijn: Sternberg Press; 
Klein, N. (2015) This
changes everything. Capitalism vs. the Climate. Londen: Penguin Books; 
Meynen, N. (2020) Frontlijnen.
Antwerpen: Epo Uitgeverij; 
IPCC, 2021: Climate Change 2021: Masson-Delmotte,
V., Zhai, P., Pirani, A., et al. (eds.). The
Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment
Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge
University Press. 


[4]https://www.standaard.be/cnt/dmf20210730_94850145.


[5] Lovelock, J. (2000) Gaia: A New Look at Life on Earth (3rd ed.). Oxford:
Oxford University Press; 
Latour, B. (2018) Waar
kunnen we landen? Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam:
Octavo Publicaties, p. 80.


[6] Huang, J. O’Neil, C., Tabushi,
H. (2021) Bitcoin Uses More Electricity Than Many Countries. How Is That
Possible? NY Times. https://www.nytimes.com/interactive/2021/09/03/climate/bitcoin-carbon-footprint-electricity.html.


[7]Vandervelden, J. (2018) Depressief van te veel doemberichten over het
klimaat? Dan is er nu de klimaatpsycholoog. VRT, https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/10/09/klimaatpsycholoog/.


[8] Crutzen, P.J. (2002) ‘Geology of Mankind’. Nature, 23, p. 23.
 Voor een uitgebreide
historiek en verduidelijking van dit concept, zie&#38;nbsp; Bonneuil, C., Fressoz, J. (2017) The Shock of the Anthropocene: The Earth,
History and Us. Londen:
Verso, p. 229.


[9]Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 69.


[10] Moore, J.W. (2016) Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of
Capitalism. Oakland, CA: PM Press/Kairos; Rushkoff, D. (2019) Team Human, New York: W.W. Norton &#38;amp;
Company. 


[11] Guattari, F.
(2000) The Three Ecologies. Londen: The Athlone Press; 
Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company; 
Ingold, T. (2021) Correspondences.
Cambridge: Polity Press


[12] De Cauter, L. (2020) Ending The Anthropocene, Essays on Activism in the Age of Collapse.
Rotterdam: na0I0 publishers.


[13]Mancuso, S. (2019) Reizend Groen. Amsterdam: Uitgeverij Cossee, p. 115.


[14]https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66393-remotest-tree.


[15]Mancuso,
S. (2019) Reizend Groen. Amsterdam: Uitgeverij Cossee, p. 115.


[16] Turney, C.S.M., Palmer, J., Maslin, M. et
al. (2018) ‘Global Peak in Atmospheric Radiocarbon Provides a Potential
Definition for the Onset of the Anthropocene Epoch in 1965’. Sci Rep, 8, p. 3293 https://doi.org/10.1038/s41598-018-20970-5.


[17] Morton, T. (2021) All Art is Ecological, Londen: Penguin Books, p. 6. 


[18] Moore, J.W. (2016) Anthroposcene or Capitalocene? Nature, History and the Crisis of
Capitalism. Oakland, CA: PM Press/Karios.


[19] Haraway, D. (2016) Staying with the trouble: Making Kin in the Chtulucene, Londen:
Duke University Press; 
Haraway, D. (2017) Anthropocene,
capitalocene, plantationocene, chthulucene: Making kin, Parijs: Multitudes
65, 4, pp. 75-81.


[20]Morton, T. (2018) Duistere ecologie,
Amsterdam: Boom Uitgevers.


[21] Adam, R., Whitehouse, H., Stevenson, R.B.
&#38;amp; Chigeza, P. (2019). ‘The Socioecological (Un)learner: Unlearning Binary
Oppositions and the Wicked Problems of the Anthropocene’. In: Touchstones
for Deterritorializing Socioecological Learning. New York: Springer
International Publishing, pp. 49-74,
https://doi.org/10.1007/978-3-030-12212-6_3.


[22] IPCC, 2021: Climate Change 2021:
Masson-Delmotte, V., Zhai, P., Pirani, A., 
Connors, S.L. et al. (eds.). The
Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment
Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge
University Press. 


[23]Een samenleving+ is een
neologisme om een samenleving aan te duiden, die niet enkel gericht is op het
menselijke samenleven, maar ook rekening houdt met het samenleven van alle
actoren (dus ook niet-menselijke) in een habitat. 


[24] Morton, T. (2013) Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the World,
Minneapolis: University of Minnesota Press. 


[25] Morton, T. (2013) Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the World,
Minneapolis: University of Minnesota Press. 


[26] Morton, T. (2013) Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the World,
Minneapolis: University of Minnesota Press.


[27]Harari, Y.N. (2018) Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst,
Amsterdam: Thomas Rap., pp. 83-112.


[28] Rushkoff, D. (2013)&#38;nbsp; Present Shock. When Everything happens Now.
Londen: Penguin Books, p. 112.


[29] Britannica, T. Editors of
Encyclopaedia (2020, June 2). geologic time. Encyclopedia Britannica.
https://www.britannica.com/science/geologic-time.


[30] Northcot, M., ‘Eschatology in the
Anthropocene; from the chronos of deep time to the Kairos of the age of humans’.The Anthropocene and the global
environmental crisis. Londen: Routledge, p. 101. 


[31] Northcot, M., ‘Eschatology in the
Anthropocene; from the chronos of deep time to the Kairos of the age of
humans’. The Anthropocene and the global environmental
crisis. Londen: Routledge, p. 102.


[32]‘Een standaardutilitarisme dat is ingebakken in de agri-logistieke ruimte’.
Morton, T. (2018) Duistere ecologie, Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 74.


[33]Volgens Ten Bos is ‘het
agri-logistieke denken is een zeer uitgekiende manier van denken die het denken
grotendeels overbodig maakt, en waarbij easy-thinking de maatstaf is’. De
agri-logistiek gaat uit van zekerheden, die niet in vraag gesteld mogen worden.
Een imaginaire orde, die zo succesvol was, dat het ineens ook de start van de
ecologische catastrophe werd. Ten Bos, R. (2017) Dwalen in het
antropoceen, Amsterdam: Boom uitgevers.


[34]‘Hij is zichzelf, en geheimzinnig
tegelijk ook niet zichzelf’. Een mens is samengesteld uit verschillende
niet -menselijke organen en onderdelen. Morton, T. (2018). Duistere Ecologie.
Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 35.


[35]Rushkoff,
D. (2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company.


[36]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen, Utrecht: Uitgeverij Ten have, p. 153.


[37] Deleuze, G. (1990) The Logic of Sense,
Londen: Athlone Press, p. 77.


[38] Deleuze, G. (1990) The Logic of Sense,
Londen: Athlone Press, p. 77.


[39]https://www.demorgen.be/nieuws/over-5-miljard-jaar-zal-de-zon-een-spectaculaire-doodsstrijd-leveren~b679003d6/.


[40] Bauer, A., Edgeworth, M., Edwards, L.,
Ellis, E., Gibbard, P., Merritts, D. (2021). ‘Anthropocene: Event or epoch?’ Nature, 597,7876, p. 332.


[41] Northcot, M., ‘Eschatology in the
Anthropocene; from the Chronos of deep time to the Kairos of the age of humans’.The Anthropocene and the global
environmental crisis. 

Londen: Routledge.


[42] Ingold, T. (2021) Correspondences. Cambridge: Polity Press, p. 9.


[43]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties, p. 80.


[44]De krenking van het antropocentrische ego wordt alvast veel minder groot vanuit
het perspectief van de vreemde vreemdeling van Morton, waarbij de mens bestaat
uit grotendeels niet-menselijke onderdelen. Morton, T. (2018) Duistere
ecologie, Amsterdam: Boom Uitgevers.


[45] D’Alisa, G., Demaria, F., Kallis, G.
(2016) Degrowth: A Vocabulary for a New Era, Londen-New York: Routledge; Meadows, D.H., Meadows, D.L.,
Randers, J., Behrens, W. &#38;amp; Club of Rome. (1972) The Limits to growth: A report for the Club of Rome's project on the
predicament of mankind. New York: Universe Books.


[46] IPCC, 2021: Climate Change 2021:
Masson-Delmotte, V., Zhai, P., Pirani, A., Connors, S.L., (eds.), The Physical Science Basis. Contribution of
Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel
on Climate Change, Cambridge: University Press. 


[47] Bauer, A., Edgeworth, M., Edwards, L.,
Ellis, E., Gibbard, P., Merritts, D. (2021). Anthropocene: Event or epoch?, Nature, 597,7876, p. 332.


[48] Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company. 


[49]Blom, P. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de kracht van verandering in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij,
p.79.


[50]Rushkoff,
D. (2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company, p. 139.


[51]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo Publicaties, p. 80.


[52] Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company. p.5.


[53]Gabriëls, K. (2015) Onlife. Hoe de digitale wereld je leven bepaalt. Tielt: Lannoo, pp.42, 95.


[54] Rushkoff, D. (2019) Team Human, New York: W.W. Norton &#38;amp;
Company. p.5.


[55]Rushkoff, D. (2013)&#38;nbsp; Present Shock.
When Everything happens Now. Londen: Penguin Books.


[56] Singer, T. &#38;amp; Klimecki, O.M. (2014). ‘Empathy and compassion’. Current
Biology, 24, 18, pp. R875-R878, https://doi.org/10.1016/j.cub.2014.06.054; 
Klimecki, O.M. (2019). ‘The Role of Empathy and Compassion in
Conflict Resolution’. Emotion Review, 11, 4, pp. 310-325, https://doi.org/10.1177/1754073919838609.


[57] Rancière J. (2015) De geëmancipeerde toeschouwer.
Amsterdam: Octavo Publicaties.


[58]Smith, H. (2015), The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2015/sep/02/shocking-image-of-drowned-syrian-boy-shows-tragic-plight-of-refugees.


[59]&#38;nbsp; 
Ibrahim, Y. (2018). ‘The Unsacred and the Spectacularized: Alan Kurdi
and the Migrant Body’. Social Media + Society,
https://doi.org/10.1177/2056305118803884.


[60] Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company, pp. 87-108.


[61] Ibrahim, Y. (2018). ‘The Unsacred
and the Spectacularized: Alan Kurdi and the Migrant Body’. Social
Media + Society, https://doi.org/10.1177/2056305118803884.


[62]Gabriëls, K. (2015) Onlife. Hoe de digitale wereld je leven bepaalt. Tielt: Lannoo, p.50.


[63] Klimecki, O.M. (2019). ‘The Role of Empathy and Compassion in Conflict
Resolution’. Emotion Review, 11, 4, pp. 310-325, https://doi.org/10.1177/1754073919838609.


[64] Simas, E. N., Clifford, S., &#38;amp; Kirkland, J. H. (2020). How Empathic
Concern Fuels Political Polarization. The American Political Science Review,
114(1), 258–269. https://doi.org/10.1017/S0003055419000534


[65] Simas, E. N.,
Clifford, S., &#38;amp; Kirkland, J. H. (2020). How Empathic Concern Fuels
Political Polarization. The American Political Science Review, 114(1), 258–269.
https://doi.org/10.1017/S0003055419000534


[66] Gabriëls, K. (2015) Onlife. Hoe
de digitale wereld je leven bepaalt. Tielt: Lannoo, p.51.


[67]Gabriëls, K. (2015) Onlife. Hoe de digitale wereld je leven bepaalt.Tielt: Lannoo, p.51.


[68]Rancière, J. (2017) De haat tegen de démocratie. Amsterdam: Octavo
Publicaties.&#38;nbsp; 


[69]Morton, T. (2018) Duistere ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 111.


[70]Latour, B. (2016) Wij zijn nooit modern
geweest. Amsterdam: Boom Uitgevers.


[71]Monbiot, G. (2018) Uit
de puinhopen, een nieuwe politiek in een tijd van crisis. Rotterdam:
lemniscaat, p. 27.


[72]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties, p. 43.


[73]Ten Bos, R. (2017) Dwalen in het antropoceen. Amsterdam: Boom Uitgevers,
p. 43.


[74]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties, p. 43.


[75]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties.


[76]Blom, F. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij.


[77] Bonneuil, C., Fressoz, J. (2017) The Shock of the Anthropocene: The Earth, History and
Us. Londen:
Verso.


[78] Demos, T.J. (2017) Against the Anthropocene, Visual Culture and Environment Today. Berlijn:
Sternberg, p. 13.


[79] Demos, T.J. (2017) Against the Anthropocene, Visual Culture and Environment Today. Berlijn:
Sternberg.


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Een nieuw verhaal</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Een-nieuw-verhaal</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:15 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Een-nieuw-verhaal</guid>

		<description>
	

1.2 Op zoek naar een
nieuw meervoudig, verstrengeld verhaal.2190 woorden, leestijd: 9 minuten


Verstrikt
in een web van betekenis


Yuval Harari schrijft in zijn boek Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst (2018) dat ieder
mens geboren wordt in een bepaalde historische realiteit die beheerst wordt door
de daarbij horende normen en waarden in een uniek economisch en politiek
systeem.[1] Ik
wil hier graag ecologisch en cultureel systeem aan toe voegen. Deze realiteit
nemen we voor waar, omdat we ze als mens als normaal, onvermijdelijk en
onveranderlijk zien, waarmee we vergeten dat het ook dikwijls toevallige of
onbedoelde gebeurtenissen zijn geweest die onze wereld, zoals ze nu is, hebben
geschapen. 


Harari stelt dat intersubjectiviteit het enige is wat ons echt
onderscheidt van andere soorten: als mensen zijn we erin geslaagd om in grote
groepen samen te werken en een intersubjectief web van betekenis of een
imaginaire orde te vormen, waarbij de imaginaire kracht de belangrijkste motor
is in het creëren van de toekomst.[2] De
geschiedenis is daarbij niet enkel van belang voor onze maatschappij, politiek
en technologie, maar ook voor onze gedachten, dromen en angsten. Deze
geschiedenis van gebeurtenissen en verhalen heeft voor ons ‘het normaal’
geschapen, en net daarom is het zo moeilijk om ons een ander toekomstbeeld voor
te stellen dan de agri-logistiek. 


Er is geen alternatief, hebben ze ons in de westerse wereld verteld.
Het neoliberalisme, ontsproten uit de agri-logistiek, is ons de voorbije
decennia aangeleerd als de enige weg tot bevrijding van het individu, en de
eeuwige groei lijkt de enige manier om de ongelijkheid uit de wereld te helpen.
Maar groei is makkelijk te bewerkstellingen, stelt Rushkoff, zolang er sprake
kan zijn van uitbuiting, kolonisatie, goedkope natuur en een massale extractie
van grondstoffen.[3]&#38;nbsp;Latour noemt dit verhaal, ontsproten uit het neoliberalisme politieke fictie.[4]&#38;nbsp;Om uit dit kleverige, maar blinkende web van betekenis te kunnen ontsnappen
zullen we als samenleving+ eerst moeten ontleren dat er maar één weg kan zijn
en dat de geschiedenis niet is opgebouwd uit één groot verhaal maar over een
versmelting van een oneindig aantal verhaallijnen, perspectieven,
toevalligheden en actoren.[5]


 We merken langzaam dat de route, die ons totale individuele
vrijheid en de heerschappij van de aarde belooft ons ontegensprekelijk naar de
afgrond zal leiden. Het probleem met een gebrek aan alternatieven, of verbeelding
is dat er wanhoop uitbreekt onder de rangen en wanhoop leidt tot paniek of
demagogen die claimen de juiste weg te kennen. We weten ondertussen dat beiden
slechte raadgevers zijn en hebben dus dringend nood aan nieuwe verhalen, nieuwe
dromen, mythen en verbeelding om nog een kans te maken om als soort te
overleven in het antropoceen. Dit werd nog maar eens duidelijk bij een recente
onheilspellende peiling in België, uitgevoerd door de RTBF in oktober 2021,
waarbij één derde van de ondervraagden aangaf zich te kunnen vinden in een
autocratie, in plaats van een democratisch kiessysteem.[6] Een
democratie zet immers in op een open einde, een autocratie schept een helder,
maar eenzijdig en fictief verhaal. 


Het
belang van verhalen 


 Mensen denken immers in verhalen, omdat we op deze manier de
wereld kunnen interpreteren, schrijft de Britse schrijver en eco-activist Monbiot,
net zoals de Duitse historicus Philip Blom en media-theoreticus Douglas
Rushkoff.[7]&#38;nbsp;Het zorgt voor verbindingen, vertrouwen en een gemeenschappelijke toekomst.
Samenlevingen worden gebouwd rond verhalen, niet op feiten alleen. Ook het huidige
politieke falen, en het verzanden in polarisaties zijn volgens Monbiot en Blom een
ernstig gemis van verbeelding. Daarom is het net zo jammer dat er in het
institutionele onderwijs, waar we kostbare nieuwe generaties opleiden, nog
steeds te weinig aandacht wordt gegeven aan het ontwikkelen van creativiteit, spelen,
nieuwsgierigheid, samenwerken en een kritische ingesteldheid. Het zijn misschien
net deze weke eigenschappen die nodig zijn voor het vinden van nieuwe wegen en
verhalen in een onzekere en onstabiele situatie zoals het antropoceen. Niet
alleen in de kunsten, maar ook in de wetenschappen en andere disciplines. 


 Feiten en cijfers verschaffen ons vitale informatie, schrijft
Monbiot, maar het zijn net verhalen die onze geloofsovertuiging en toekomst
scheppen.[8]&#38;nbsp;Daarom voelen veel klimaat-wetenschappers zich soms zo machteloos als ze voor
de zoveelste keer de tragische bewijzen tonen van de aankomende catastrofe, en
er niets verandert. Sommige van hen nemen al afscheid van de huidige staat van
de planeet, en bevinden zich al in het rouwstadium en worden activist zoals
duidelijk werd door enkele getuigenissen van klimaatwetenschappers op de ASLE-conferentie
aan de universiteit van Davis in 2019, waar ik aan deelnam. Het wordt duidelijk
dat het niet langer enkel gaat over wetenschappelijke gestaafde bewijzen in het
huidige politieke gevoerde klimaatdebat, maar ook over het belang van een verhaal.
Er waren enkele getuigenissen van klimaatwetenschappers die in plaats van het
vergelijken en objectiveren van de metingen, overgestapt waren, naar een
rouwproces, of zelf klimaat-activist werden.[9] Ze
zochten andere manieren om dit afscheid een plaats te geven, of om in actie te
komen. 


 Daarenboven bevinden de klimaatwetenschappen zich volgens Latour
in de kritieke zone, omdat iedereen expert -lijkt- te zijn van het klimaat
omdat ze erin leven.[10] Het
lijkt in vurige debatten of krantenkoppen soms mening tegen mening en woord
tegen woord. En het is net, dit, het vertellen van verhalen en het creëren van
een simpele, dikwijls niet bestaande, route dat demagogen zo goed kunnen. Het
verhaal hoeft, zoals maar al te vaak blijkt, niet volledig met de waarheid te
stroken. Elk procentje twijfel in de data is genoeg om een alternatieve
waarheid te construeren die het bestaan van klimaatopwarming, of het
antropoceen volledig ontkent. 


 Daarom is de strijd om de toekomst en het debat rond ecologie en klimaatopwarming
ook een strijd om verhalen, schrijft Blom in zijn boek Het grote wereldtoneel. Over de kracht van verbeelding in crisistijd.
‘Het is een strijd over de vraag hoe de toekomst gedacht en aangevat kan
worden, als verlenging van het heden, als terugkeer naar een denkbeeldig ideaal
verleden of als terra nova, een witte vlek op de mentale landkaart, die in
kaart gebracht moet worden’.[11] Philip
Blom schrijft verder dat we van de wetenschappelijke methode de grondvesting kunnen
maken van een narratieve benadering van onze wereld. Het betekent dat we vanuit
nieuwe wetenschappelijk gefundeerde inzichten nieuwe verhaallijnen kunnen
schrijven die zich uiten in taal en beeld, en zo de noodzakelijke
transformaties kunnen vormgeven in onze samenleving om nieuwe, voorheen
ondenkbare oplossingen te kunnen vinden. De kunsten een belangrijke rol spelen
in deze vertalingen, en het scheppen van nieuwe inclusieve verhaallijnen en
denkbeelden. 


 Net zoals de hoogsensitieve worteltoppen van een plant hun weg
door barstjes in het beton kunnen vinden en het vervolgens via celdeling en
celexpantie kunnen ontwrichten, zo kunnen er ook in de fundamenten van het oude
verhaal nieuwe verhalen groeien.[12] Volgens
Blom gaat deze transformatie van het oude naar een nieuw verhaal eerst over een
vage intuïtie, een aanvoelen dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden
waardoor bestaande systemen en relaties plots onder druk komen te staan. Alles
wordt onzeker. Net door deze onzekerheid gaan sommigen verstarren en zich
vastklampen aan wat er was en proberen het oude verhaal te blijven herhalen als
een veilige haven die in realiteit niet meer bestaat.[13] 


 Als tegenbeweging zullen we vanuit de wetenschappen, de politiek,
gemeenschappen en de kunsten een nieuw realistisch, rizomatisch en betrouwbaar inclusief
en participatief verhaal met een open einde moeten construeren, dat niet enkel
de doemscenario’s van de Antropocene horror omschrijven in data, maar
ook een positief beeld kan schetsen van een haalbare sociale inclusieve toekomst
waarbij iedereen telt, en nodig is. We mogen dus niet enkel onze blik richten
op alarmerende data, smeltende ijskappen, verhongerende ijsberen op de dool,
verbrande koala’s, immense plasticbergen of chemische gifwolken, maar moeten misschien
al loensend met één oog blijven uitkijken naar nieuwe wegen en een alternatief
plot voor de mensheid en zijn/haar habitat, en tegelijkertijd kijken naar de
ernstige ecologische bedreigingen. We moeten zoals bij de problemen durven
stilstaan, of zoals Donna Harraway het omschrijft: ‘Staying with the trouble’.[14] Ik zal deze loensende blik verder uit de
doeken doen in het hoofdstuk The
Sustainist Gaze. 


 Volgens vooraanstaande denkers, met verschillende achtergronden
zoals Monbiot, Rushkof, Latour, Stieglitz, Blom en anderen zou dit nieuwe verhaal
kunnen gaan over samenhorigheidspolitiek, solidariteit, altruïsme en mededogen.[15] Een
gemeenschappelijk nieuw verhaal, kan enkel werken, als het werkelijk inclusief
is. Deze solidariteit zou echter niet enkel mogen gelden voor mensen, maar ook
voor niet-mensen om een mogelijk leefbare planeet te kunnen behouden, aldus
Latour, die ook een parliament of thingsvoorstelt om aan elk organisme handelingsvermogen te geven.[16]&#38;nbsp;Het doet denken aan de Italiaanse bioloog Stefano Mancuso met zijn manifest
over de rechten van de plant,[17]&#38;nbsp;en aan de definitie van politiek zoals
Rancière ze omschrijft in het boek De geëmancipeerde toeschouwer (2015),
waarbij politiek gaat over het zichtbaar maken van de onzichtbaren in de
maatschappij en hen handelingsvermogen verschaffen.[18] &#38;nbsp;


 We zouden dus kunnen
uitgaan van een meer open samenleving+ in plaats van een lege omwalde en
gesloten samenleving.[19]&#38;nbsp;Daarom kan dit nieuwe verhaal, dat zich afzet tegen het antropocentrische
narratief, nooit enkelvoudig of eindig zijn maar altijd meervoudig, open, meerstemmig
en vertakt zoals de rizomen van een plant. Het verhaal kan nooit statisch zijn,
maar continu in transformatie en aftastend zoals een gesproken verhaal ook
continu evolueert en zich aanpast aan de context, zoals het rizoom dat zich
steeds in het midden bevindt, en toch continu in beweging is via de
worteltoppen. Bij een nieuw verhaal hoort ook een nieuwe vertelling, een nieuwe
toekomst en nieuwe manieren van verbeelden om dit alles te kunnen vormgeven. Ruskoff stelt dat we daarom het woord
toekomst meer moeten zien als een werkwoord, en niet louter als zelfstandig
naamwoord.[20]&#38;nbsp; 


 Dit verbeelden is
volgens Guattari een continu esthetisch en existentieel proces.[21] Zoals Demos schreef is het zoeken naar
nieuwe vormen van beeldtaal erg belangrijk om tegen het antropoceen te ageren.[22] Blom schrijft dat het vinden van nieuwe
beelden voor deze uitdaging het vredesproject is van deze tijd. Een
vredesproject om de oorlog van verhaallijnen, en dus de oorlog tegen de toekomst -onze toekomst- te stoppen. 
De kracht van de kunsten is volgens Blom het
ondenkbare en het nog niet zichtbare aanschouwelijk en voelbaar te maken zodat
het een nieuwe gestalte kan krijgen.[23]&#38;nbsp;Vanuit mijn
artistieke praktijk wil ik me graag bij dit standpunt aan te sluiten door onder
andere planten, algen of bacteriën in mijn proces op te nemen als coauteur van
het beeld en zo hun verhaal kenbaar maken en hun zichtbaarheid in de
maatschappij verhogen door middel van organische fotografische procedés. Een verbeelding die zijn narratief ontleent
aan de kritieke zone en de wetenschappen.


[1]Harari, Y.N. (2018) Homo Deus, een kleine
geschiedenis van de toekomst, Amsterdam: Thomas Rap. 


[2]Harari,
Y.N. (2018) Homo Deus, een kleine
geschiedenis van de toekomst, Amsterdam: Thomas Rap.


[3] Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W.
Norton &#38;amp; Company. p.103.


[4]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties, p. 12.


[5]Over het web van betekenis, zie Harari, Y.N. (2018) Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst, Amsterdam:

Thomas Rap; 
Latour, B. (2018) Waar kunnen
we landen? Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties.


[6]https://www.demorgen.be/politiek/peiling-kwart-van-de-belgen-voor-vervanging-van-parlementaire-democratie~b3a0a51f/.


[7]Monbiot, G. (2018) Uit de puinhopen, een nieuwe politiek in een
tijd van crisis. Rotterdam: Lemniscaat, pp. 9-33; 
Blom,
F. (2020) Het grote wereldtoneel. Over de
verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij; Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W. Norton &#38;amp; Company.


[8]Monbiot, G. (2018) Uit de puinhopen, een nieuwe politiek in een
tijd van crisis. Rotterdam: Lemniscaat, p. 9;


[9] Carle, R.
(2019) Science Art, Activism: Building the Web. ALSE-Conference.


[10]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen?
Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo
Publicaties, p. 108.


[11]Blom, F. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij, p. 104.


[12]Mancuso,
S. (2018) Plantenrevolutie. Hoe planten
onze toekomst bepalen. Amsterdam: Uitgeverij Cossee.


[13]Blom, F. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij.


[14] Haraway, D. (2016) Staying with the trouble: Making Kin in the Chtulucene. Londen:
Duke University Press.


[15]Monbiot, G. (2018) Uit de puinhopen, een nieuwe politiek in een
tijd van crisis. Rotterdam: Lemniscaat; 
Rushkoff, D.
(2019) Team Human, New York: W.W. Norton
&#38;amp; Company; 
Latour, B. (2018) Waar
kunnen we landen? Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime.
Amsterdam: Octavo Publicaties; 
Stieglitz, J.E. (2019) Winst voor iedereen, Progressief kapitalisme in een tijd van onvrede.
Amsterdam: Athenaeum; 
Blom, F. (2020) Het
grote wereldtoneel. Over de verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij.


[16] Simons, M. (2017). The Parliament of
Things and the Anthropocene: How to Listen to ‘Quasi-Objects’ Techné: Research
in Philosophy and Technology, 21(2), 150–174.
https://doi.org/10.5840/techne201752464


[17]Mancuso, S. (2020) De universele rechten
van de plant. Amsterdam: Uitgeverij Cossee.


[18]Rancière J. (2015) De geëmancipeerde
toeschouwer. Amsterdam: Octavo Publicaties. 


[19]Een samenleving+ houdt in dat de stem van alle actoren op onze planeet telt, en
dus van een inclusieve samenleving. Een samenleving- gaat uit van een
exclusieve samenleving, waarbij minderheidsgroepen of niet-menselijke actoren
niet meetellen.


[20] Rushkoff, D. (2019) Team Human, New
York: W.W. Norton &#38;amp; Company. p. 214


[21] Guattari, F. (2000) The Three Ecologies, Londen: The Athlone Press.


[22] Demos, T.J. (2017) Against the Anthropocene, Visual Culture and Environment Today. Berlijn: Sternberg Press.

[23]Blom, F. (2020) Het grote wereldtoneel.
Over de verbeeldingskracht in crisistijd. Amsterdam: De bezige bij, pp.
114-125.


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>De Kunsten</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/De-Kunsten</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:17 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/De-Kunsten</guid>

		<description>

	
1.3 De (on)mogelijkheden van de kunsten


5812 woorden, leestijd: 23 minuten


De nood aan
nieuwe paden, bruggen en denkrichtingen 


De kunsten zouden kunnen helpen met het vormgeven, schrijven en
ontdekken van dit nieuwe meervoudig vertakte verhaal. Ze zijn immers in staat
om nieuwe ideeën en feiten te vertalen en mee te werken aan een nieuwe
maatschappelijke culturele identiteit, gericht op een socialere toekomst voor
mensen en niet-mensen in een samenleving+. Uiteraard kunnen de kunsten deze
taak of verantwoordelijk niet alleen dragen, maar kan het door intense verbindingen
en correspondenties (of overeenstemming) met andere disciplines en
contexten wel helpen om nieuwe wegen en vertakkingen zichtbaar te maken, en
oude paden in vraag te stellen.[1] Dit
artistieke onderzoek is dan ook een pleidooi om het aantal verbindingen en correspondenties
tussen de kunsten, de wetenschappen, pedagogie, politiek en sociale contexten op
een actieve manier te verhogen.


‘If today’s world is in crisis, it is because we have forgotten how to
correspond. We have engaged, instead in campaigns of interaction. Parties to
interaction face each other with their identities and objectives already in
place, and transact in ways that serve, but do nothing to transform, their separate
interests. Their difference is given from the start, and remains afterwards.
Interaction is thus a between relations. Correspondance, however goes along.’[2]

Tim Ingold,
Correspondences, 2021 


 Hoe de kunsten met de situatie in de toekomst zullen omgaan,
waarbij de uitdagingen niet alleen op artistiek, maar ook op politiek,
filosofisch, sociaal, pedagogisch en ecologisch vlak liggen is een belangrijke
vraag. De kunsten zullen hiervoor naar nieuwe manieren moeten zoeken om zich te
oriënteren en te kunnen landen. Het onderzoek in de kunsten kan bijdragen in
die dwalende, onzekere positie, waarbij we verder van de eigen disciplines
moeten durven denken en correspondenties moeten aangaan met gemeenschappen en
wetenschappelijke domeinen. We mogen ons daarbij niet te behoudsgezind opstellen
door in de heersende culturele en kapitalistische dogma’s van het galerij- en
musea-wezen te blijven geloven, maar ook durven nadenken over welke beweging de
huidige samenleving nodig heeft om van richting te kunnen veranderen.
Kunstinstellingen zoals bijvoorbeeld Z33, Timelab, STUK, en Atelier Luma zijn enkele
instituten die zich actief inzetten in deze zoektocht, maar ook in de
Kunsthogescholen werkt men hard aan een nieuwe oriëntatie van wat de kunsten
kunnen betekenen in een tijd van ecologische crisis, en hoe ze mee de toekomst
kunnen vormgeven.


 De
kunsten kunnen het zich, in een tijd van verregaande ecologische en
maatschappelijke verschuivingen, niet meer veroorloven om zich enkel terug te
trekken in witte kubussen om daar verrukt naar haar met pus gevulde
glinsterende navel te staren. Ze zullen naar buiten moeten, het debat aangaan,
verbindingen leggen met andere disciplines, zich participeren in educatie en
zich verstrengelen in de gemeenschap om haar handelingsvermogen te vergroten. Haar
vrijheid moet echter soeverein blijven en haar werking mag niet gegijzeld
worden. Participatieve projecten en methodieken, hoewel riskant en onzeker van
nature, kunnen een belangrijke sleutelrol spelen in het ontsluiten van nieuwe
denkbeelden en alternatieve vormen van samenleven en werken met andere
levensvormen initiëren en te streven naar een samenleving+.[3]


Het uitwisselen van artistieke,
antropologische en wetenschappelijke inzichten en methodieken in een intense samenwerking
en correspondenties tussen de verschillende disciplines zou een belangrijke
stap voorwaarts kunnen zijn in het vinden van nieuwe wegen in het antropoceen.
Daarbij kunnen de kunsten verder bouwen op de laatste wetenschappelijke en
filosofische inzichten, en deze vertalen naar een artistieke en sociale context,
en omgekeerd. Tegelijkertijd stelt Ingold dat uit een verregaande wisselwerking
met de kunsten en antropologie een andere vorm van narratieve wetenschap kan ontstaan
waarbij men niet enkel vanop een afstand objectiverend onderzoek kan
verrichten, maar ook door in het midden van het onderzoeksveld te staan, en
samen te werken met de actoren die ze onderzoeken.[4] 


 Dit maakt een andere, tragere
wetenschap mogelijk, die verhalen kan vertellen louter dan het weergeven van
data. Dit zou een mogelijke uitweg kunnen zijn om uit de kritieke zone te raken.
Ingold schrijft in een interessante hypothese dat wetenschap het potentieel
bevat om een kunst te worden en dat kunst in die zin een wetenschapspraktijk
kan worden: ‘Waar wetenschap en kunst samenkomen is in het zoeken naar
waarheid. Met waarheid bedoel ik feiten in plaats van fantasie, maar de
vereniging van ervaring en verbeelding in een wereld die wij leven en die voor
ons leeft.’[5] 


Tijdens mijn
artistieke onderzoek heb ik zelf mogen ervaren hoe rijk deze correspondenties of
overeenkomsten tussen de kunsten, design en de wetenschappen kunnen zijn. Het
was een enorm voorrecht om met geëngageerde en gepassioneerde fysici, biologen,
ingenieurs, filosofen, designers, geschiedkundigen te kunnen en mogen
samenwerken in verschillende projecten, zoals mijnKOOl, a Possible
Sustainocene of het algaetype-proces. &#38;nbsp;Het bundelen van de krachten, kan zoals
hierboven geschetst een krachtige manier zijn om nieuwe denkrichtingen en
mogelijkheden te laten ontstaan. Een voorwaarde om tot een volwaardige
overeenstemming te komen is het gelijkheidsprincipe van de disciplines waarbij
niet de ene, nog de andere de overhand heeft, zich vasthoudt aan de eigen taal
of dogma’s of de ander parasiteert. 


 Het is, zoals
Ingold schetst, samen transformeren naar nieuwe vormen van samenwerken, zonder de
eigen identiteit te willen vasthouden, maar op zoek te gaan naar een
versmelting van ideeën en concepten in volle openheid en vertrouwen, vanuit een
wederzijdse solidariteit ontstaan uit het rizomatisch denken. Dat houdt zeker
risico’s in en tal van onzekerheden, maar geeft ook de meeste ruimte aan vernieuwende
inzichten en praktijken. 


Ecologisch wezen 


Morton stelt in zijn boek Ecologisch
wezen (2018) dat kunst belangrijk kan zijn om onze relatie met de
niet-menselijke wereld te begrijpen.[6]&#38;nbsp;Hij schrijft dat kunst meer moet doen dan alleen de overdracht van data
imiteren. Er moet een esthetische ervaring zijn die solidariteit met het
kunstwerk veroorzaakt. Omdat het kunstwerk per definitie niet-menselijk is,
brengt het automatisch solidariteit tussen mensen en niet-mensen met zich mee.
Ecologische kunst is dus kunst die een solidariteit met niet-mensen op de
voorgrond zet, maar Morton gaat nog verder in zijn redenering door te stellen
dat elke kunst ecologisch is.[7] 


 Volgens Prudence Gibson heeft kunst de inherente
kracht om complexe problemen te vertalen naar visuele ideeën en concepten die
anders moeilijk zijn om waar te nemen of te beschrijven.[8] Het
incorporeren van de laatste wetenschappelijke en filosofische inzichten kunnen
hier ook een grote rol in spelen. Op deze manier kan kunst een kritische gids zijn
in de discussie rond bijvoorbeeld het toekennen van de rechten van de plant.[9] Daarbij
hoort ook het erkennen van een intelligentie en gevoelens van planten en het
toekennen van een relationele status met planten.


 Kunst kan omwille van die reden een medium
worden dat het gat tussen ons mensenleven en het leven van planten zou kunnen vullen
en onze relaties zichtbaar maken. Hij stelt verder dat de kunsten kunnen helpen
in het vinden van nieuwe relaties met niet-mensen, en los te komen van onze
vooringenomen angsten voor verlies aan imaginaire status van ons mens-zijn. In
die zin kunnen de kunsten eveneens bevruchtend werken voor de wetenschappen. Kunst,
zo stelt Gibson, heeft de capaciteiten om onze percepties van de wereld te
verschuiven.[10]&#38;nbsp;Deze verschuiving zou misschien wel tot resultaat kunnen leiden dat we leren om
ons schadelijke, extractieve en vernietigende menselijk gedrag achterwege te
laten en over te gaan tot het aangaan van een wederkerigheid.
Gibson beschrijft verder het esthetische regime van Rancière als een regime dat
zich richt op de politieke capaciteiten en sensaties van kunst, en waarbij
kunst niet langer een zelfbevlekking is maar een moment in de politieke tijd.[11]&#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;  

Zoals Rancière
schrijft, is het zichtbaar maken van niet-geziene actoren, zoals planten,
immers een politieke daad.[12]&#38;nbsp;Door ze handelingsvermogen toe te kennen, en er mee in dialoog te gaan kan een
nieuwe stap betekenen in een betere verhouding en solidariteit tussen mensen,
planten en andere levensvormen. Daarom is kunst die de aandacht vestigt op het
zichtbaar maken van genegeerde actoren en hun handelingsvermogen toe te kennen,
dan ook politiek georiënteerd. 


Het gebruik van het anthotype-procedé is in mijn ogen een geschikt
medium om mee te helpen om nieuwe visuele verhalen te creëren die een andere
verhouding met ecologie mogelijk maken. Het organische procedé, waarbij
plantpigmenten worden gebruikt om een beeld te creëren, vraagt immers om een
intense samenwerking met planten, waarbij de plant, en daardoor ook het
landschap zelf, een handelingsvermogen verkrijgen. Ik heb immers nooit
volledige controle over het proces, maar ben mede afhankelijk van de plant, en
dit maakt het anthotype-procedé een onzeker en deels riskant proces.
Ik zie planten dan ook niet
enkel als grondstof, of studie-object maar als een belangrijke deelnemer of
coauteur in het artistieke proces, die mee het verhaal van het beeld
uitschrijft en de esthetiek bepaalt. Vanuit dit standpunt is het
anthotype-procedé inherent een participatief artistiek proces, en hierdoor per
definitie onzeker.[13]&#38;nbsp;Het anthotype-proces bezit dus de kracht om het zintuiglijk waarneembare te
verschuiven en dit maakt anthotype-prints, ontstaan door een samenwerking
tussen mens en plant, dan ook politiek georiënteerd omdat het de plant
zichtbaar maakt en handelingsvermogen toekent. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
De onderliggende boodschap van het beeld zit vervat in de techniek en materiaal
waarmee het beeld tot stand is gekomen, maar overschrijdt tegelijkertijd de esthetische
regimes die Rancière concipieerde, waardoor het anthotype-beeld misschien wel kan
worden opgevat als een peinzend beeld. De op het eerste zicht misschien romantische,
of picturalistisch ogende en op schilderkunst lijkende anthotype-beelden van de
reeks Transit dragen een eigentijdse hoogdringendheid en actuele boodschap in
zich. De romantische esthetiek is hierbij geen volledig bewuste, of onbewuste
keuze, maar zit inherent vervat in het gebruik van het procedé en de
plantaardige pigmenten, net als de vervuilende elementen die zich in de emulsie
bevinden door de planten te oogsten op zwaar toxische bevuilde wastelands. Ze
zijn onzichtbaar, maar zeker aanwezig in de print. 
Deze dynamiek van verhullen, blootleggen en spelen met de perceptie van de
toeschouwer, maakt dat de beelden niet makkelijk leesbaar zijn. Ze vereisen een
intense geëmancipeerde blik van de toeschouwer, en gaan voorbij het -easy
seeing- of hapklare beelden. Door deze toxische emulsie, die als basis diende
voor de anthotype-prints drinkbaar te maken maakt dat de toeschouwer de onrust en
onzekerheid ook letterlijk kan internaliseren.&#38;nbsp;
Het beeld, als anthotype, ontstaat op dezelfde manier waarop het
zal worden vernietigd, -door het licht-. Op deze manier vormt het ontstaan van
het beeld, dat een inherente schoonheid vervat, tegelijkertijd ook het afscheid
in al zijn traagheid. Het anthotype-procedé dat de materiële en imaginaire
herinnering van het landschap in zich draagt, verplicht ons tegelijkertijd ook
tot het loslaten en het besef dat die herinnering aan dit landschap als
constructie vervagen zal, net als het landschap zelf, dat continu in beweging
is en zichzelf niet herinnert als beeld maar als een levend web van
betekenissen, verbindingen en verbeeldingen waar wij een deel van uitmaken.
Door de inherente entropie worden de anthotype-prints haast onverkoopbaar
volgens de mechanismen van de kunstmarkt.


Het zijn deze tegengestelden waarmee ik graag werk, en waarbij ik
hoop dat het beeld, de toeschouwer kan verleiden door de esthetiek, en het je
via de blik op een zachte manier meelokt naar de donkere, ongemakkelijke
realiteit die erachter schuilt. Hopelijk nestelt het zich achter het netvlies
van de toeschouwer om zich daar als een onrust, een als schoonheid vermomd
virus of een accumulatie aan vervuilende stofjes te vermeerderen en te
nestelen. Dat het vandaar, als idee, ook het binnen-landschap van de kijker kan
bezoedelen. Het beeld is een valstrik, net zoals de glanzende druppels op de
zonnedauw, die een kleefstof bevatten om nietsvermoedende insecten te lokken.
Zo lokt het werk, door de val van de schoonheid ook de toeschouwer naar binnen,
naar de zoete donkere toxiciteit die inherent aanwezig is. Zo wordt de
toeschouwer hopelijk besmet door een onrust die inherent aan het antropoceen is
gekoppeld, en vormt deze incubatie de aanzet tot actie en participatie. Zoals
een virus, cellen aanzet tot kopiëren van zichzelf, hoop ik dat het idee, de
onzekerheid en twijfel zich zo ook verder kan verspreiden doorheen de hoofden
en lichamen van de toeschouwer. 


Het zou kunnen dat Rancière me hier zou kunnen beschuldigen van
een poging tot artistieke doeltreffendheid,[14]&#38;nbsp;maar ik wil met m’n werk de toeschouwer geen schuld aanpraten, geen belerende
rechtstreekste toon aannemen, noch de antropocene architectuur van het
landschap verheerlijken door louter de menselijke systemen en structuren te
fotograferen en door de esthetiek van het beeld deze te verheerlijken. Het werk
heeft niet de pretentie om rein of nobel te zijn, nog puur, of belerend. Het probeert
via weke pedagogische principes, de toeschouwer een participant te maken.[15]&#38;nbsp;Wat ik vooral probeer te bereiken is de toeschouwer mee te trekken in de zone,
hem mee te nemen naar het moeras en onder te dompelen in de toxische modder van
het antropoceen. 


Onvoorwaardelijke liefde als middel 


 Ik hoop de toeschouwer dus mee te bedoezelen, te besmetten met de
onrust en onzekerheid van de duizelingen van het anti-antropocene denken. Hem/haar
te incuberen met de afstotelijke, doch aantrekkelijke glans van de
verstrengeling van ons mens-zijn en het niet-mens-zijn. Ik wil de toeschouwer
meenemen doorheen de schoonheid, naar het duister, net voorbij de wanhoop in
een radicale onzekerheid. Niet zuiverder, maar net vuiler. Ik wil de
geëmancipeerde kijker medeplichtig maken, en vanuit deze medeplichtigheid hopelijk
aanzetten tot een wederkerigheid, liefde en verantwoordelijkheid naar onze
habitat en alle actoren toe. Aanzetten tot een onvoorwaardelijke liefde voor
onze planeet, onze ecologie waar we ook zelf een onlosmakelijk onderdeel van
zijn, en waarbij de onzichtbare niet-menselijke actoren terug zichtbaar worden,
en hun handelingsvermogen terug verkrijgen in onze samenleving+. 


 Dit besef is één van de belangrijkste conclusies voor mezelf van
dit gevoerde onderzoek: dat een kunstwerk of beeld, door middel van
onvoorwaardelijke liefde, een aanzet kan zijn tot een vertwijfelde andere blik.
Liefde, waarin je jezelf volledig verliest, is volgens Morton één van de enige
manieren om je te verhouden tot ecologie. Liefde als middel om kunst, en zo ook
ecologie te kunnen begrijpen, om ecologisch te kunnen handelen, liefde om
nieuwe ideeën te concipiëren, te onderzoeken, te spelen, te denken en liefde
als kunst.[16]&#38;nbsp;Liefde en hopeloosheid die samengaan. Zo schoon is dat, maar ook verontrustend. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Liefde is inderdaad onontbeerlijk in onze relatie tot ecologie, en net daarin
kan kunst een interessante rol spelen. Morton schrijft dat kunst zich bevindt
in de instabiele, kritieke en ongemakkelijke zone van liefde en lust, maar ook
van walging en afstoting. Schoonheid kan in die zin, een glijmiddel zijn voor
een ongemakkelijke waarheid en urgentie. Het kunstwerk, of expositie kan op
deze manier politiek en activistisch kan zijn, zonder het letterlijk te zijn.
Een ambigu spel tussen aantrekking en afstoting, en een vreemde wederkerigheid
die inspeelt op het subjectieve, sociale en ecologische niveau. 


 De bezoedeling via de schoonheid en liefde is misschien een
geijkte manier om het antropoceen te kunnen begrijpen en ertegen te ageren,
vandaar dat ik me graag laat bezoedelen, besmetten en vervuilen. Als een
twijfelende, artistieke activistische kunstenaar -alias gids-, een mijmerende,
observerende schrijver en een rigoureuze amateur-wetenschapper in één, als een
vreemde vreemdeling, die tegelijk gastheer is voor andere levensvormen dan
mezelf, probeer ik me aldus een weg te banen doorheen dit bewegende onderzoeksgebied.[17] &#38;nbsp;


Ideeën ontstaan waar je ze het minst verwacht, schrijft Tim Ingold
in zijn boek Correspondences (2021).[18]&#38;nbsp;Voor het denken moet een idee verstoren en verontrusten, gaat hij verder. Ook
al ben je ernaar op zoek, toch komen ze nog steeds als een verassing. Ze leiden
je van je pad af en daarom zijn ideeën niet echt welkom voor degenen die zo
snel mogelijk van A naar B willen gaan, aldus Ingold. De omweg, en het dwalen
zijn noodzakelijke voorwaarden. Om werkelijk tot nieuwe inzichten te komen,
moeten we dus de controle durven verliezen om daarna er terug een beetje vat op
te krijgen. Jezelf verliezen om tot nieuwe inzichten te kunnen komen. Spelend verdwalen.
De omgekeerde weg, zoals Morton schrijft: Ecognosis&#38;nbsp;en Subscendence.[19]


Controle verliezen om deze terug te kunnen
krijgen,&#38;nbsp;verdwalen om je weg te vinden, 


verzwelgen in de lelijkheid om de schoonheid
te ontdekken, 


en via de schoonheid de lelijkheid weer terug
te vinden.


Loslaten om lief te hebben.


Bezoedeld worden om weer in het reine te
kunnen komen.


Hannah Arendt schreef dat het aan ons is, om te beslissen of we
genoeg van de wereld houden om er de verantwoordelijkheid voor te dragen.[20]&#38;nbsp;Pas als we opnieuw verliefd kunnen worden op onze wereld, kan er hoop zijn voor
een vernieuwing voor de volgende generaties. Om dit te bereiken, gaat Arendt
verder is er nood aan het herdenken van ons denken, en schrijven, zowel vanuit
het hoofd, als vanuit het hart. Ik voeg er vanuit mijn onderzoekstandpunt dan
ook nog graag zien aan toe. Graag
zien, is immers een mooi uitgangspunt voor de Sustanist Gaze, dat in een ander hoofdstuk verder wordt toegelicht.


Liefde en zorg voor onze planeet kan echter niet enkel gaan over
de liefde voor de makkelijke, esthetisch ogende, pretparkachtige, instagrammable definitie van natuur.
Natuur is niet enkel het mooie kabbelende winterbeekje, het idyllische
bergmeer, de -met steeds minder sneeuw bedekte- bergen of de overgebleven in
het groen badende oerbossen, of het sublieme. Natuur bestaat niet enkel op de
mooie romantische plekken waar je graag je vakanties en vrije tijd besteed.
Echte liefde, ver voorbij de makkelijke verliefdheid, gaat verder. Het gaat
over de ongemakkelijke, onzekere en onvoorwaardelijke vorm van liefde, zelfs
voor wat ons afstoot. 


Daarom kan ecologische kunst niet alleen gaan over de schoonheid
van de wereld, maar moet het ook, aldus Morton, lelijkheid en walging in zich
kunnen dragen, anders vervelt het tot kitsch.[21]&#38;nbsp;Tegelijkertijd moet het werk een gevoel van werkelijkheid en onwerkelijkheid
oproepen, en een verontrustende vreemdheid in zich dragen. Het moet kronkelen,
en wervelen, omdat de realiteit ook kronkelt en wervelt. Verder stelt Morton
dat Kunst intrinsiek een verontrustend, demonisch effect heeft, omdat het
boodschappen kan overbrengen van andere werelden of -nog- onzichtbare actoren.
Daarenboven zendt een kunstwerk tijd, uit en ontwerpt een kunstwerk de toekomst
van de toeschouwer, net als de toeschouwer de toekomst van het werk mee
bepaald.[22]


 Liefde voor natuur betekent een onvoorwaardelijke liefde en
empathie kunnen voelen voor de grote huisspin, de kakkerlak, muggen, de rivier
die uit haar oevers treedt, de plotse sneeuwval die je plannen in de war
stuurt, de worm in je appel. De slijmerige groene algen in de vervuilde
grachten. Echte natuur gaat verder dan waar we onze grenzen van cultuur bepalen.
Kan je liefde voelen voor de invasieve planten in je achtertuin, de mieren in
de keukenkast, de bladluizen in je haag of de marter die de kabels van je auto
met te veel goesting heeft doorgebeten? 


 De wolf die opnieuw rondsluipt in de weides en de wasberen in je
vuilbak? Voor de lichaamseigen darmbacteriën en de wormen die je lichaam ooit
zullen composteren. Dat is de duistere ecologie waar Morton het al die tijd
over had. Pissebedden smaken een beetje naar kreeft, zacht, verfijnd en een
beetje zoet naar het schijnt.[23] Je moet er maar van houden. &#38;nbsp;&#38;nbsp; 


&#38;nbsp;

I
had a dream I was under the groundMy friends and family were buried all around and
aWorm took a bite of meAnd then he washed it down with a bite of you
The same worms that eat me will someday eat you
tooThey gonna eat you
Nibbled on your feet and they nibbled on my toesThey become the same when our bodies decomposeYou'll turn into dirt someday, same dirt as meLike one becomes a two and a two becomes a three
The same worms that eat me will someday eat you
too
Worms, The Viagra Boys


Het proces dat ik als gids, schrijver en amateurwetenschapper heb
afgelegd in mijn onderzoek heeft me veel waardevolle inzichten bijgebracht en
ik hoop dat ik deze inzichten en methodieken kan blijven inzetten tot het
verbeteren van onze houding ten opzichte van ecologie, en een aanzet tot een
beter handelen. Het onderzoek vertrok vanuit een schuldbesef ten opzichte onze
gebrekkige en verstoorde agri-logistieke visie ten opzichte van onze habitat en
een vorm van twijfel in mijn eigen discipline -de hedendaagse fotografie-
als kracht voor verandering. 


‘Photography's role as a
verification of the world is lost. Reality has become a parallel universe with
photographers returning with different versions of what it truly looks like.
And nobody really believes any of them. Thus the question: ‘Is Photography
over?’ I suggest Photography is just tired. The fatigue seems partly a result
of its sudden over-inflation and equally sudden deflation: stress fractures in
its credibility’. [24]
Philip-Lorca di Corcia, Is photography
over, 2010


Door andere disciplines te leren hanteren, eigen te maken en
verbindingen te zoeken met de wetenschappen en door het continu bevragen, van
mijn gebruikte methodieken, materialen, onderwerpen en concepten ben ik op
andere paden terechtgekomen dan ik had kunnen vermoeden bij de start van het
onderzoek, en die de manieren van het vertellen van verhalen binnen mijn
artistieke praktijk ingrijpend hebben veranderd. 


 Doorheen het onderzoek heb ik mogen ervaren hoe meer
handelingsvermogen ecologie en klimaatopwarming hebben gekregen in onze
maatschappij. Door de toename van natuurrampen, vaak direct door ons handelen
bewust en onbewust veroorzaakt, heeft het debat zich losgemaakt van een
abstract, veraf niveau naar een levensbedreigende persoonlijke situatie voor veel
van ons. Ook in de hedendaagse kunsten is ecologie één van de belangrijkste
thema’s geworden. Het is goed dat er meer en meer mensen en kunstenaars zich in
de strijd werpen voor een betere verhouding tot onze aarde. Dit schept hoop dat
we door samenwerking, en veel kleine oplossingen een nieuw model kunnen
uitwerken voor een solidariteit en afstemming met alle actoren van onze
planeet. Laten we enkel hopen dat de interesse oprecht en onvoorwaardelijk is,
en het inderdaad een verschuiving van het zintuiglijk waarneembare met zich
meebrengt,[25]&#38;nbsp;en dat het geen wedstrijd wordt in het aantonen van opperste zuiverheid, zoals
een l’art pour l’art zou staan op eenl’ecologie pour l’ecologie. Laten we
met zijn allen niet proberen zuiverder te worden om ter zuiverst, maar samen
lekker smerig. Smerig van de onvoorwaardelijke liefde voor onze planeet.
 

 Terwijl ik mezelf hier totaal verloren lijk te lopen in de
hersenkronkels, manifesten, teksten en filosofieën van Ranciere, Deleuze, Kant,
en Morton stel ik me de vraag of mijn werk activistisch kan zijn, politiek of
zich gewoon kunst mag noemen, en of het daarom an sich al ecologisch is. Hoe verhoudt
het zich tot de verschillende esthetische regimes, de verschillende modellen en
de drie ecologieën?[26]&#38;nbsp;Communiceert het kunstwerk zelf, zoals Morton schrijft, of is het eerder de
Kantiaanse ruimte tussen het werk en de toeschouwer in?[27]&#38;nbsp;Of creëer ik eerder peinzende beelden?[28]

Als kunstenaar, in de gedaante van een gids, als schrijver en
amateur-wetenschapper zit ik vervat in mijn werk. Ik ben er een deel van, een
onlosmakelijk stukje van het geheel waarvan de delen volgens Morton meer zijn
dan het geheel. Ik ben de participerende observator in mijn eigen artistieke
praktijk. Deze draaikolk van overpeinzingen gedraagt zich als de Möbiusband
binnen de duistere ecologie,[29]&#38;nbsp;waarin ik me het ene moment aan de oppervlakte bevind, en het andere
moment aan de onderkant, me afvragend hoe ik hier terecht ben gekomen.
Ik weet het antwoord op die vraag wel: al dwalend, spelend en lerend.&#38;nbsp;
Wat ik ook zeker -onzeker- weet, is dat de aanzet, tot dit
onderzoek vanuit een twijfelend activistisch, ecologisch, sociaal en politiek perspectief
is vertrokken, waarbij het onderzoek en de
artistieke praktijk zich voltrokken
in de fysieke ecologie, het mentale binnenlandschap en het sociale.[30]&#38;nbsp;Het werk dat ik maak, vertrekt
vanuit mijn hart, en van de wisselwerking met -op dit moment te volle- hoofd.
Ik vind het fijn om beeldende verhalen te vertellen in woord en beeld om mensen
mee te nemen naar de zone, ze te laten nadenken over ecologie, ze medeplichtig
maken en ze mee te lokken naar de toxische modder door middel van schoonheid en
esthetische regimes. Het overschrijden van de disciplines komt voort uit een inherente, onrustige nieuwsgierigheid die
tegelijkertijd een noodzaak vormt om een onderwerp als het antropoceen te
kunnen benaderen. Het is voor mij, een haast van nature gegroeide noodzaak om
me te verzetten tegen de destructieve gevolgen van het antropoceen.&#38;nbsp;
Misschien maakt het niet zo veel uit. Als alles één geheel is, en
het geheel minder is dan de delen, zijn dan alle keuzes ook politiek?[31]&#38;nbsp;En is politiek dan meer dan het geheel van al die keuzes, ook de keuze van wie
de keuzes mag maken? Niet alleen politici, maar ook burgers, gidsen,
schrijvers, amateur-wetenschappers, mensen en niet-mensen? Is de keuze waarmee
je je boterham smeert in de ochtend politiek? Vermijd je bewust palmolie, of kan het je niet zoveel schelen
dat deze keuze een impact kan hebben voor het regenwoud in Indonesië? Is de
consument politiek? Heeft hij een politieke macht in onze samenleving door consumer-empowerment? Is de consument
onwetend of kan hij in de geest van de geëmancipeerde toeschouwer, ook een
geëmancipeerde consument zijn?&#38;nbsp;
Ik
richt me voor wijze raad tot Tim Ingold, terwijl ik zwetend achter mijn laptop
in de schrijfkamer ben aan het zwalpen tussen mijn eigen studium en punctum.[32]&#38;nbsp;Hij schrijft tussen zijn lijnen door: trek naar buiten. Trek de wereld in, en
probeer daar, vanuit je eigen perceptie antwoorden te vinden en niet alleen in
boeken. Het is precies dat, dat ik doe. Ik gooi mijn laptop iets te hard dicht,
neem een klein zwart notitieboekje en pen uit de kast. Ik loop de trap af, naar
buiten en gooi de deur nog harder dicht dan het laptopscherm, alvorens op de
fiets te springen en blij te verdwijnen in mijn habitat. Onze habitat.&#38;nbsp;
Dankbaar
en met volle teugen adem ik de zuurstof in, gecreëerd door cyaanbacteriën
miljoenen jaren geleden en fiets ik door veldwegen vol agri-logistiek geweld
aan weerskanten naar het hoogste punt van Hasselt. Zo’n 66m boven de huidige
zeespiegel, met een vergezicht op de nabijgelegen weides, bossen, velden en
dorpjes.&#38;nbsp;Onder een dunne zandleemlaag, waar ik op sta, ligt een 20m dikke
kleilaag. De kleilaag bleef liggen toen het zeewater het zand wegspoelde.&#38;nbsp;
Ik
bevind
me op een
getuigenheuvel, gevormd in het tijdperk voor er dinosaurussen met enkel een
reptielenbrein rondliepen op onze planeet. Langs me grazen vleeskoeien in de
groene weide. Ze laten het wild groeiende Sint-Jans-Kruis-Kruid staan omdat het
giftig is. Een teken van hun intelligentie? Terwijl ze grazen, lossen ze hun darmgassen en het
methaan dat er mee vrijkomt beïnvloedt
de klimaatopwarming waardoor de zeespiegel op termijn opnieuw zal stijgen. Het
is best grappig het geluid van de scheet van een koe te horen in een verstild
landschap.&#38;nbsp;
Deep-time.&#38;nbsp;
Ik
fiets door de ecologische woestenij van een vreemd, exotisch maar verder
volledig functioneel maïsveld binnen de agri-logistieke ruimte. De maïsplanten
begroeten me door hun groene lange bladeren over mijn gezicht te laten glijden.
Voelen ze mij ook langsrijden? Het is een smal weggetje tussen de maïs, en ik
laat me verdwalen in deze plantenkolonie. Ik ben hier de vreemdeling in de
monotheïstische cultuur van de maïsplantage. Ze overwoekeren me met hun lengte
van drie meter, en verstoppen daardoor mijn aanwezigheid voor het overvliegende
vliegtuig dat met witte wolkstrepen zijn signatuur achterlaat in de blauwe
lucht.&#38;nbsp;
Even verderop staat een bord van Natura 2000. ‘Op de witte krijtrotsen van Normandië en
Zuid-Engeland zie je nu wat er zich miljoenen jaren geleden afspeelde. Toen
bevond zich hier de kustlijn’. Terwijl ik dit alles neerschrijf in mijn zwarte
notitieboekje, in de agri-logistieke woestijn van een bekoorlijk maïsveld, word ik gebeten door tientallen
muggen die me, door het zweet van het fietsen, erg lekker schijnen te vinden.
Ik ben het vlees voor hen geworden. Alvorens volledig te worden verorberd door de muggen, steek ik
het zwarte boekje terug in mijn broekzak en haal ik mijn mobiele telefoon
tevoorschijn om het bordje te fotograferen. Niet omdat het zo’n mooi bordje is.
Het tegendeel is eerder waar, maar omdat ik de info wil verzamelen voor later.
Het beeld wordt onmiddellijk verzonden naar het hyperobject van de cloud, waar
het wordt opgeslagen ergens in een anonieme serverruimte ergens op de planeet.&#38;nbsp;
Vanaf nu maakt dit beeld deel van een steeds groter, energie-vragend monster van
digitale data dat gevoed moet worden met elektriciteit.
Elektriciteit die momenteel globaal nog steeds voor het merendeel wordt
opgewekt door fossiele brandstoffen die de klimaatopwarming veroorzaken.
Mislukte, niets-betekende beelden wissen uit je cloud-opslag is dus een
ecologische daad.[33]Net zoals het verwijderen van al die kattenfilmpjes op Youtube een ecologische
goede daad zou kunnen zijn.&#38;nbsp;
Wat een bizar toeval,
denk ik, of in wat voor een vreemde Möbiusband
van tijdschalen ben ik terechtgekomen. Brandstoffen afkomstig van de tijd, toen
hier de kustlijn lag, zorgen ervoor dat ik nu een foto kan maken van het
infobordje en het kan opslaan in de cloud, en dit mechanisme zorgt er misschien
weer voor dat de kustlijn hier ooit opnieuw komt te liggen. Vreemd. Het geruis
van de Canadese populieren door de wind, doet me denken aan de zee. Er lijkt
geen vrediger onheilspellend geluid te bestaan dan dit ruisen.&#38;nbsp;
In de verte komt het brommende motorgeluid van een motor me uit
mijn peinzen verlossen. In de weide naast de maïskolonie staat een grijze ezel
me met vreemde ogen te bekijken alsof hij mijn overpeinzingen begrijpt. Ik zeg
vriendelijk goedendag en laat de wind-latende-klimaatopwarming-veroorzakende-vleeskoeien en de functionele
maïsplanten achter me en ik spring opnieuw op mijn muntgroene fiets,
gefabriceerd in Taiwan, genoemd naar een Hawaiiaans vissersdorpje en een oude
Canadese cyclocrosser met de animistische bijnaam Jake-the-snake. Wat is nog de hoofdlijn? Wat zijn de bijzaken?&#38;nbsp;
Ik
fiets verder, volg de afdaling naar de Mombeekvallei die twee weken geleden nog
overstroomde door de overvloedige regenval vanwege de stilvallende straalstroom
boven de Atlantische oceaan, en het teveel aan waterdamp in de atmosfeer door
het warmere klimaat. In volle afdaling, raak ik een putje in de weg, en mijn
stuur begint erg te trillen. Hij shimmyt op het ritme van de
resonantiefrequentie van de dans waarop de naam gebaseerd is. Ik laat het stuur
los. De rust komt terug. Ik haal adem. Alles komt goed. De omgekeerde weg.
Ecognosis.[34]

Op weg naar onze achtertuin kom ik een veld vol wilde Japanse
Duizendknoopklonen tegen. Ik gooi me erin en laat me een volle seconde of tien
in gedachten verwilderen, alvorens ik me terug cultureel gepast gedraag. De kinderen in de
verte laten hun bellen vrolijk rinkelen onder
de brug onder de autosnelweg. Ze ademen de kleine roetdeeltjes in van de wagens
die over hun blije hoofdjes razen. Alles zit in elkaar verweven, en het geheel
is minder dan de delen, aldus Morton die in mijn hoofd rondjes zit te
pedaleren.&#38;nbsp;
Ik
fiets verder en knal in mijn eindeloos gemijmer in het binnen-landschap tegen
een metalen paaltje in het midden van de weg. Een fysiek-semiotisch teken van
het agri-logistieke denken. Alles komt goed, ik geloof het niet meer. Weg
betovering. 


Kan kunst de wereld redden? Waarschijnlijk
niet in haar eentje, maar door uit haar bubbel van witte muren te breken en zich
te vermengen in de publieke ruimte, te corresponderen met de wetenschappen en
andere disciplines. Door natuur aan te stellen als coauteur van het kunstwerk,
door niet-menselijke actoren zichtbaar te maken in het politieke debat, en ze
als volwaardig lid te aanschouwen in een samenleving+. Door frictie, en dissensus
op te roepen door middel van esthetiek en onzekerheid.[35]&#38;nbsp;Door te durven accelereren of juist te vertragen met het ritme van de
maatschappij kan kunst misschien een verschil maken. 


Kortom, alles wat we nodig achten om te reageren op onze niet meer houdbare
houding ten opzichte van niet-menselijke actoren kan helpen. Door mee te
schrijven aan het nieuwe pluralistische verhaal met meerdere worteltoppen en
esthetische, experimentele en nieuwe verbeeldingen te creëren, en door
verbindingen, correspondenties en wisselwerkingen te zoeken met gemeenschappen
en andere disciplines kunnen de kunsten zeker wel een belangrijke bijdrage
leveren aan een nieuwe, meer verstrengelde relatie tot onze habitat.[36]


Deze dynamiek kan vernieuwende inzichten
opleveren die openingen mee kunnen creëren om te ontsnappen aan de
vernietigende cyclus van het agri-logistieke denken en handelen. En in die
openingen zullen we met zijn allen moeten springen willen we een kans maken om
te overleven als soort in het antropoceen. Ik hoop dat ik met mijn werk kan
helpen bijdragen aan de ecognostische sprong in het duister.[37]
Een daad van onvoorwaardelijke liefde. 


[1]Correspondentie in de zin van overeenstemming, en niet enkel wisselwerking. Ingold, T. (2021) Correspondences. Cambridge: Polity Press.


[2] Ingold, T. (2021) Correspondences. Cambridge: Polity Press, p. 9.


[3] Huybrechts, L. (ed.) (2014) Participation
is Risky. Approaches to Joint Creative Practices. Amsterdam: Valiz.


[4] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as
education. New York: Routhledge, pp. 60-63.


[5] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as
education. New York: Routhledge, p. 71.


[6] Morton, T. (2018) Ecologisch wezen.
Utrecht: Uitgeverij Ten have, p. 136.


[7] Morton, T. (2021) All Art is
ecological. Londen: Penguin Books, pp. 6.


[8] Gibson, P.
(2018) The Plant Contract, Artist’s Return to Vegetal Life. Leiden: Brill.


[9]Mancuso, S. (2020) De universele rechten van de plant. Amsterdam: Uitgeverij Cossee.


[10] Gibson, P. (2018) The Plant Contract, Artist’s Return to Vegetal Life. Leiden: Brill.


[11] Gibson, P. (2018) The Plant Contract, Artist’s Return to Vegetal
Life. Leiden:
Brill.


[12]Rancière, J. (2015) De geëmancipeerde
toeschouwer. Amsterdam: Octavo Publicaties, p. 67.


[13] Huybrechts, L. (ed.) (2014) Participation
Is Risky. Approaches to Join Creative Processes. Amsterdam:
Valiz. 


[14]Rancière, J. (2015) De geëmancipeerde
toeschouwer. Amsterdam: Octavo Publicaties, p. 56.


[15] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as
Education, Londen: Routhledge, pp. 32-35.


[16]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten have, p.
190.


[17]Over de term ‘vreemde vreemdeling’: ‘We bevinden ons altijd in de
ongemakkelijke positie van een gastheer. We zijn letterlijk gastheer voor
allerlei soorten wezens die in een oogwenk kunnen ompolen van vrienden naar
vijanden.’ Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten
have, p. 206.


[18]Ingold, T. (2021) Correspondences. Cambridge:
Polity Press, p. 1.


[19]Morton, T. (2018) Duistere ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, pp.
149-158.


[20] The Crisis of Education (1954) in
Arendt, H. (2006) Between Past and Future.
Londen: Penguin, pp. 193.


[21]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten have, p.
151.


[22]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten have, p.
144.


[23]https://www.woodlands.co.uk/blog/practical-guides/cooking-and-eating-woodlice-pillbugs-a-real-bushcraft-experience/.


[24] Di Corcia, P.-L. (2010) ‘Is photography
over?’, SFMOMA, http://www.sfmoma.org/about/research_projects/research_projects_photography_over#Philip-Lorca
diCorcia.


[25] Rancière, J. (2004) The Politics of Aesthetcics. Londen:
Bloomsbury Publishing, pp. 8-14.


[26] Guattari, F. (2000) The Three
Ecologies, Londen: The Athlone Press.


[27]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten have, p. 145.


[28]Rancière, J. (2015) De geëmancipeerde
toeschouwer. Amsterdam: Octavo Publicaties, pp. 109-134.


[29]Een Möbiusband is volgens Morton een niet-oriënteerbaar oppervlak. Morton, T.
(2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 140.


[30]Guattari, F. (2000) The Three Ecologies. Londen: The Athlone Press; Roes, R. (2016) Traversing
the interior landscape: five dialogues in existential space, URL: http://hdl.handle.net/1942/21520.


[31]Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten have, pp.
107, 153.


[32] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176.


[33] Griffiths, S.
(2020) Why your internet habits are not as clean as you think. BBC.
https://www.bbc.com/future/article/20200305-why-your-internet-habits-are-not-as-clean-as-you-think


[34] Morton, T. (2018) Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 164.


[35] Rancière, J. (2010) Dissensus: on politics and aesthetics. Londen: Bloomsburry.


[36] Ingold, T.
(2021) Correspondences. Cambridge:
Polity Press, p. 2.


[37]Morton, T. (2018) Duistere Ecologie. Amsterdam:
Boom Uitgevers, p. 164.


</description>
		
	</item>
		
		
	<item>
		<title>Ontleren</title>
				
		<link>https://sustainistgaze.com/Ontleren</link>

		<pubDate>Wed, 24 Nov 2021 18:47:18 +0000</pubDate>

		<dc:creator>sustainistgaze-kristof vrancken</dc:creator>

		<guid isPermaLink="true">https://sustainistgaze.com/Ontleren</guid>

		<description>

	
1.4 De 

Het
belang van (on)t-leren en het rizomatische denken in het antropoceen.


12515 woorden, leestijd: 50 minuten


Onzichtbare planten, en hoe ze zichtbaar te maken


Een voorbeeld van onze beperkte, geconstrueerde blik vinden we
terug in het concept plantblindheid. Voor de meeste mensen lijken planten op
statische wezens die dankzij hun schijnbare onbeweeglijkheid makkelijk opgaan
in de achtergrond, en we zien hen daarom makkelijk over het hoofd. Hoewel we ze
wel ‘zien’, zijn ze haast praktisch onzichtbaar in het landschap. We zien ze
wel, maar schenken er geen aandacht aan, en negeren al te vaak hun
aanwezigheid. Deze aangeleerde plant-blindheid kan pas overwonnen worden door
onze blik op een anticiperende en open manier te richten op planten en hen te
erkennen als intelligente en communicatieve wezens, die weliswaar op een
volstrekt andere manier functioneren als wij.[1] Om
ze kunnen zien, moeten we ze eerst echter leren on-zien, en ons bewust worden
van onze eigen plantblindheid. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Het leren on-zien, en begrijpen van planten is een uiterst boeiend gebied, waar
nog veel blinde vlekken te verkennen zijn en waar verbeeldingskracht voor nodig
is om de nodige openingen in ons zien, denken en handelen te forceren, voorbij
de heersende stigma’s en heersende denkbeelden. Hiervoor kunnen de kunsten, in
samenwerking met de wetenschappen een geschikt medium zijn om een brug te
vormen tussen plant en mens. Onze blik is immers nooit neutraal, net zoals een
fotografisch beeld nooit neutraal kan zijn, maar vormt het altijd een
constructie gevormd door onze identiteit en onze culturele samenleving. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
De beperkingen van het zien en het toewijzen van de blinde vlekken in ons zicht
wordt behandeld in Bergers Why Look At
Animals, waarbij hij onze menselijke tekortkomingen bekritiseert in het
zien van dieren door verschillende media, ruimtes, contexten en geschiedenis.[2]&#38;nbsp;Dit essay wordt ook aangehaald in het boek Why
Look At Plants van Giovanni Aloi, waar hij de theorie van Berger vertaalt
naar het niet-zien van planten.[3]&#38;nbsp;Aloi schetst dat plantblindheid een culturele tekortkoming vormt in het
erkennen en zien van planten. Hierdoor reduceren we planten al te snel tot
statische esthetische objecten, grondstoffen, voedsel of onkruid, zonder erbij
te stil te staan dat ze levende wezens zijn, met een eigen vorm van bewustzijn.
Deze vorm van reductie in het blikveld komt vooral terug door de aangeleerde
culturele binaire scheiding tussen mensen en niet-mensen. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
We moeten deze achterhaalde vorm van zien, en zijn, ontleren en ruimte maken
voor een nieuw perspectief waar we planten en andere niet-menselijke
levensvormen, zien als belangrijke actoren in onze habitat, waarmee we moeten
samenleven in een wederkerigheid en niet enkel als parasiet.[4]&#38;nbsp;Het plantencontract zoals Mancuso het voorstelt, is een afgeleide van
het natuurlijke contract, naar het concept van Michel Serres uit 1995.[5]Het plantencontract zoekt naar een nieuwe overeenkomst tussen mens en plant.
Eén waarbij we de rechten van de plant erkennen, en de menselijke
soevereiniteit omvormen tot een samenwerkingspact. We erkennen de plant om
wie ze is, en we zoeken samen uit wat de plant voor ons als mens, kunstenaar,
of onderzoeker kan betekenen. 


 Door de Japanse duizendknoop als medeparticipant en als levend organisme
te betrekken in het onderzoeksproject ‘NOT IN MY BACKYARD’,[6]&#38;nbsp;en niet meer te bestempelen vanuit het heersende agri-logistieke perspectief als een exotisch onkruid ontstonden
er al snel nieuwe verbanden en methodes, waaruit weer nieuw artistieke
concepten en werk ontstond. Zowel bewust als onbewust via experiment en spel. Kunst functioneert gewoonlijk
als een open-ended onderzoek van genese of verandering, zonder voorschrift.
Deze openheid en onzekerheid is nodig voor het creëren en het vinden van nieuwe
verhoudingen ten aanzien van onze
samenleving en wereld.&#38;nbsp;
In ruil voor haar participatie gaf de plant ons waardevolle pigmenten: waarmee we textiel konden
kleuren, kleurstof konden maken
om te schilderen en zelfs pigmenten waarmee we organische fotografische
prints konden maken volgens het anthotype-procedé.
We gebruikten haar vezels als basis voor het scheppen van papier, en als cover
voor het uiteindelijke boek. We
aten haar jonge scheuten via taart, confituur en dronken een sterk aftreksel op
basis van likeur van haar jonge stengels als aperitief. Ze gaf ons waardevolle
inzichten over het antropoceen en hoe wij als mens omgaan met ecologie,
migratie en planten. Om nog maar te zwijgen over de noodzakelijke
zuurstof.&#38;nbsp;
Dit betekende echter niet dat we haar minder goede karaktereigenschappen
negeerden. We waren ons altijd bewust van haar invasieve karakter in het
landschap, en de bedreiging voor de biodiversiteit. Daarom hebben we alle
voorzorgen genomen om tijdens het proces de plant zelf niet verder te
verspreiden, door onzorgvuldig of roekeloos met haar om te gaan. We hebben haar
niet vertrapt of verdrongen, maar gepleit om voorzichtig en respectvol met haar
om te gaan.
Onderzoek naar de goede eigenschappen van deze invasieve plant gebeurt
niet enkel in de kunsten, maar ook wetenschappelijk onderzoek richt haar pijlen
om de medicinale stoffen, pigmenten en andere grondstoffen die de plant
herbergt. 


Anders dan wij, werken planten met een gedecentraliseerd en
modulair lichaam. Een plant ademt, denkt en voelt met zijn hele lichaam. Het
verdelen van elke functie, schrijft Mancuso, is de belangrijkste
overlevingsstrategie van de plant.[7]&#38;nbsp;Er is geen centraal hoofd of brein die de plant aanstuurt, zoals bij mensen en
dieren, maar een modulaire, coöperatieve en verspreide structuur. Om te kunnen
overleven moeten planten zich voortdurend zien aan te passen aan een continu
veranderende leefomgeving. Hierdoor is het essentieel dat een plant genoeg
parameters kan waarnemen in haar habitat, en kan reageren op veranderende
omstandigheden. Planten scannen voortdurend hun omgeving en zijn uiterst
gevoelig. Ze meten onder meer het licht, de zwaartekracht, de beschikbaarheid
aan mineralen, de temperatuur en de vochtigheid. Ook de signalen van andere
levende wezens kunnen ze opvangen en erop reageren. Ze communiceren met elkaar
en met hun omgeving door uitgebreide ondergrondse rizoom- en schimmelnetwerken.
Op basis van alle informatie die ze verzamelen maken planten weloverwogen
keuzes en zoeken naar creatieve manieren om te overleven of zich verder te
verspreiden. Wetenschappelijk onderzoek heeft zelfs aangetoond dat planten
methodes van associatief leren gebruiken om zich aan te passen. 


Planten en bomen zijn fascinerende, sensitieve wezens die we als
culturele samenleving haast helemaal negeren, en niet zien, hoewel ze een erg
belangrijk onderdeel vormen van onze ecologie en ons voortbestaan als soort.[8]&#38;nbsp;We zijn als mens, en als ecologisch wezen volkomen afhankelijk van planten. Ze
voorzien ons niet alleen direct of indirect van voedsel of grondstoffen, maar
ook van zuurstof en voorzien in onze steeds groeiende energiebehoeften. Niet
alleen door de implementatie van biobrandstoffen, maar ook onze fossiele
brandstoffen, zoals steenkool, aardgas en olie zijn ontstaan uit plantenresten.[9]&#38;nbsp;Het zijn ondergrondse accumulaties van zonne-energie die in de loop van
geologische perioden en miljoenen jaren zijn opgeslagen door fotosynthese en
waarmee we proberen onze voortdurend groeiende honger naar energie te stillen
door deze te verbranden, met een klimaatopwarming als gevolg. 


 De basiswerking van het maken van een beeld met behulp van het
anthotype-proces integreert de kracht en complexiteit van fotosynthese en
plantaardige pigmenten en onderstreept de geschiktheid ervan als medium om
complexe verhalen vanuit een meer dan menselijk perspectief weer te geven, en
kan zelfs bijdragen in een duurzame energietransitie. In een samenwerking met
het X-Lab van de UHasselt zijn we er immers in geslaagd om de principes van het
anthotype-procedé succesvol te incorporeren in experimentele organische
zonnecellen, die licht om kunnen zetten in elektrische energie. Dit betekent dat
we momenteel al in staat zijn om nieuwe schone manieren van energie te kunnen
opwekken met plantpigmenten, en dat we tegelijkertijd erin zijn geslaagd om er
een afbeelding in te verwerken door verkleuringen van het organische pigment.
Voorlopig bevinden we ons nog in een prototype-stadium, maar het is een zeer
interessante vondst die ontstaan uit de kruisbestuiving van de wetenschappen en
de kunsten. 


We zijn zo afhankelijk van planten en andere actoren in onze samenleving+ dat
we als samenleving alles aan doen om dit te vergeten of niet te zien. Net zoals
we de gevolgen en oorzaken van het antropoceen proberen te negeren. Misschien
houden we er niet van om geconfronteerd te worden met het feit dat onze eigen
overleving als soort onlosmakelijk verbonden is met die van andere mechanismen,
omdat het ons bewust maakt van onze eigen zwakte. Misschien vinden we het niet
leuk dat we in ons menselijk DNA ook plantaardig DNA kunnen vinden. Een
menselijk DNA is immers 25% identiek aan dat van een banaan.[10] 


 Misschien genieten we er niet van om ons te realiseren dat we,
ondanks alles, niet de bijna goddelijke heersers van de wereld zijn die we
denken te zijn.[11]&#38;nbsp;In het geval dat planten uitsterven, heeft de mensheid slechts een paar
seconden op de geologische tijdschaal om te overleven. Mochten we echter de
mensheid uitroeien door onze eigen dwaasheid en technologie, dan zouden planten
de hele aarde heroveren, zelfs als ze niet al onze sporen konden wissen. Om het
antropoceen te overleven hebben we een vergroot bewustzijn nodig. Een awareness
van verbondenheid met andere levende organismen, een bewustzijn van
nederigheid, een wens om te luisteren, te kijken en te voelen, een gevoel van
solidariteit. Dit zijn goede eigenschappen voor bijna elke goede relatie, en ook
voor niet-mensen. We mogen echter niet vergeten dat, indien we ons niet snel
aanpassen aan deze ecologische realiteit, we zelf het onderdeel vormen dat
zichzelf en een grote hoeveelheid organismen in een snel tempo in de afgrond
duwt. We zullen moeten leren om de ecologische taal te begrijpen en onze
zintuigen aan te scherpen. 


Het anthotype-procedé, dat de Sustainist
Gaze kan incorporeren zou een middel kunnen zijn om het bewustzijn van en
de strijd tegen het antropoceen te vergroten. Een van de oudste fotografische
methoden wordt op deze manier paradoxaal genoeg een geschikt instrument om een
hedendaags noodzakelijk onderwerp te benaderen en een niet-menselijke visie
incorporeren. Zoals in volgende delen uitgelegd, deelt het anthotype-proces
veel gemeengoed met de vier pijlers van Sustainist
Design. 


Scotomen

Het zien van de blinde vlek in het
gezichtsveld. 


Vanuit
bijna ieder standpunt gezien was het ronduit een belachelijk, en zelfs
verwerpelijk, idee om vanuit België naar California te reizen voor een
ecologische conventie om mijn onderzoek te presenteren. Toch doet ons iets
-elke spreker had hetzelfde gevoel – naar daar bewegen en reizen met het
vliegtuig. Alleen Timothy Morton had afgezegd. Zou er dan toch iemand kunnen
nadenken?
Het
is erg druk in de luchthaven als ik vertrek. Heel erg druk. Te druk voor mij. De
vakantieuittocht is begonnen en mensen staan in lange rijen te wachten op weg
naar hun droombestemming. In een luchthaven mag je niet denken, maar dien je aanwijzingen
te volgen van mensen die ogenschijnlijk niet om je geven. Het zijn non-spaces,
zoals Marc Augé ze omschrijft waar niemand thuishoort en alleen maar onderweg
is naar ergens anders.[12] Zo moet het dus voelen denk ik – maar dan onbenoembaar veel pijnlijker –, als
je je land ontvlucht en in een bureaucratisch systeem terechtkomt.
Ontmenselijkt en onmachtig.
Eerst
was je een mens met geschiedenis en geliefden, maar eenmaal in het systeem van
de luchthaven of grenscontroles valt alles weg en heb je enkel je paspoort nog
nodig als bewijs van wie je bent. Alleen reizen met het vliegtuig voelt
eenzaam. Zelden krijg je echt menselijk contact. Een vluchtige glimlach, een
menselijke herkenning. Waarom zou ik ook mogen verwachten dat er een beetje
vriendelijkheid zou mogen zijn. Ze zien er duizenden passeren, als vee.&#38;nbsp;Net
als de grenswachters. Wat rest is het nummer op je ticket en je visa-kaart.
Maar met deze laatste kan je een greintje menselijkheid kopen. De menselijke
identiteit ligt in onze maatschappij te dikwijls in handen van je koopkracht,
kleur, afkomst en geboorteplaats. Ik ga in gesprek met de plant in de lobby. 
Terwijl
ik wacht in de boardingroom in Chicago verschijnt er een beeld op het nieuws
van een verdronken meisje en haar verdronken vader. Een ondraaglijk beeld. Het
raakt mij diep. Het beeld wordt nog ontiegelijk schrijnender met het verhaal
erbij. Op zoek naar een betere wereld voor zijn dochter probeerden ze de grens
over te steken, maar ontnuchterd door de grenzeloze onmenselijke bureaucratie
van het systeem en de te grote wachtrij, zochten ze naar andere wegen. De
frustratie en de onmacht zal hem te groot te geworden zijn toen ze de Rio
Grande probeerden over te steken.&#38;nbsp;Het
water lijkt ogenschijnlijk rustig, maar de onderstroom was te sterk. De vader
slaagde erin het meisje naar de andere wereld te brengen, maar ze raakte in
paniek toen ze alleen in deze nieuwe wereld stond en haar vader terugzag keren
om haar moeder te helpen. Angstig liep ze terug het water in, en werd ze
gegrepen door het wassende water. De vader probeerde haar nog te redden, maar
beide verloren er hun leven.[13]&#38;nbsp;De klimaatproblematiek zal de volgende jaren deze migratiestroom naar leefbare
gebieden waarschijnlijk nog versterken, met meer van deze tragedies als gevolg.
Mijn
hotel lag op een parallelweg van de snelweg van Sacramento naar San Francisco,
geklemd tussen een braakliggend parkeerterrein en een domino’s pizzeria. Het
was een autoboulevard waar honderden bolides aanlokkelijk probeerden te wezen.
Er was een supermarkt met een aantal kleffe restaurantjes, blinkende
autogarages, een Taco Bell en een Starbucks-koffiebar. Het Mc Donalds-restaurant
stond in de stijgers omwille van een verbouwing, maar was toch al naarstig op
zoek naar nieuwe werknemers die met een rood petje de gasten wilden bedienen.
Ondertussen
sprongen in Nederland muizen vrijwillig van een brug. Het leek op een
collectieve zelfmoordpoging schreef de Nederlandse krant online. Er was ook een
filmpje te zien van de man die de muizen netjes opruimde om de catastrofe te
verdoezelen. Een overlevend exemplaar liep verdwaast tussen zijn dode
soortgenootjes weg van de camera. Muizen, net als lemmingen, jagen elkaar op,
als de populatie te hoog wordt tot ze over de rand lopen. Een zelfregulerend
mechanisme als je het objectief zou benoemen. Het zijn vooral de jongere en
zwakkere muizen die door hun soortgenoten worden opgejaagd.&#38;nbsp;
Het
zijn heus geen domme diertjes getuigde een andere bioloog in de krant.[14]&#38;nbsp;Als je wordt opgejaagd, en in paniek raakt heb je geen overzicht van de dingen.
Mensen reageren op dezelfde manier, zei hij. 
Het was niet echt een geruststellende gedachte en doet me weer denken
aan het dode meisje en haar vader in de Rio Grande. En dit beeld doet me weer denken
aan die andere beelden van dode, en zwalpende migranten op zee. Maar ook aan de
kapitein van het schip die werd aangehouden door de Italiaanse politie voor het
proberen te redden van deze hopeloze drenkelingen.[15]Het doet me denken aan de mensheid, die niet in paniek mag raken in het
antropoceen. Fait divers. De dagelijkse krantenberichten.
Het
Amerikaanse ontbijt bestond hoofdzakelijk uit plastiek en karton. Een beter
begin van de dag voor een ecologische conventie kan je je niet indenken.
Tijdens het ontbijt stond de televisie altijd aan. Een opgewonden vrouwenstem
vertelde de feiten van de dag. Ze toonde een roodgekleurde kaart van Europa. Er
werd een hitterecord gebroken. En toen nog één. En nog één. Het was eerst de
warmste dag ooit in Frankrijk. Daarna kwam de nieuwe warmste dag ooit gemeten
in Frankrijk. Het werd de nieuwste warmste week. We zouden nog veel records
gaan breken, zei een wetenschapper in de nabeschouwing. Het nieuwe normaal zou
geen stagnatie zijn, maar een aaneenschakeling van records. Wij mensen houden
van records. En ergens te midden van al die records in Europa,[16] zaten mijn zoontje en vrouw te puffen in de zon. Wat miste ik ze hard.
De
universiteit van Davis en het nabijgelegen park leken een afspiegeling van de
tuin van Eden, met waterpartijen, groene grasvelden, en bomen die verkoeling
brachten. Het was een perfect onderhouden, gecultiveerd landschap vol blije
mensen die overliepen van de groene en ecologische gedachten. Tijdens de middag
kwamen er schattige grijze eekhoorns onbeleefd en opgewonden bedelen voor een
hapje van je lunchpakket. Ik hou niet van bussen (te druk) of taxi’s (te
duur/niet ecologisch) dus vervoerde ik mezelf tijdens de conferentie met een
rode huurfiets. Het lukte me om via parken, bossen en een mooi onderhouden
fietspad over een oude spoorbedding tussen de bomen dagelijks te pendelen van
mijn hotelkamer naar de universiteit, en weer
terug.&#38;nbsp;
Ik
fietste langs de groene buitenwijken van de stad, de verwezenlijking van de
Amerikaanse droom. Grote alleenstaande huizen met perfect getrimde en
onderhouden grastuintjes, rustige straten die uitlopen op basketbalveldjes,
speeltuinen voor de kinderen, parken en grasvelden. Zo vredig, kalm,
gestructureerd, te comfortabel, haast te perfect. Het leek alsof ik rondfietste
in een Amerikaanse filmset, en net als in de film gingen de sprinklers rond een
uur of negen aan om de gazonnetjes en parken te besproeien. Toch voelde het allemaal
tegelijkertijd ook een beetje vreemd aan, alsof er iets in al de perfectie niet
leek te kloppen. Ik kon het niet precies identificeren waar het gevoel vandaan
kwam, maar ik begon het onkruid te missen, de muggen, de toevalligheden en
alles waar ik me normaal aan zou ergeren.&#38;nbsp;
De
volgende dag verliet ik de schoonheid van de buitenwijken, de parken en de
universiteit, en ging op zoek naar het tegengestelde. Daar zoek ik namelijk
graag naar. Ik zocht naar de ondergrond. Het verborgene, het aan de rand
liggende, marginale, grensland van deze consumptie gedreven maatschappij. Het
onzekere wasteland, de Zone. Ik moest er niet lang naar zoeken. Aan het
kruispunt aan de autoboulevard, de snelweg en nog een andere weg die ik niet
kan benoemen, stond een vrouw van in de veertig te lang te wachten aan de
lichten. Veel te lang. Verward lang, in zichzelf verkeerd door een intoxicatie.
Ze leek iets te zoeken en ook te willen zeggen, maar ze reageerde niet toen ik
haar aansprak. Langs de brug over de snelweg, aan de op- en afritten zag ik ze
voor het eerst. De uitgespuwden van de Amerikaanse droom van de groene
buitenwijken. In de opgedroogde grachten hadden ze hun nederzettingen gebouwd
met achtergelaten plastiek en geïmproviseerde tenten, waar bij sommige trots een
Amerikaanse vlag stond te wapperen. Zelfs als de droom al lang vervlogen is,
wordt hij nog steeds gekoesterd. Ze woonden hier onmerkbaar voor de gewone
voorbijganger, deze onzichtbaren voor de maatschappij, netjes weggestopt voor
de kooplustigen.
Later
op de dag, op een zijweg aan de achterkant van een afgeleefd Taco-restaurant
ontmoette ik Carlos. Hij sliep achter een verlaten vangrail, naast een
spoorlijn. Kamperen noemde hij het. Hij kampeerde al meer dan 25 jaar in de
buitenlucht. Hij onderhield met veel liefde en toewijding zijn geïmproviseerde
bloementuintje aan de splitsing van de weg al meer dan 15 jaar, maar nu kon het
niet meer. Onder enkele bomen, die over het gekwetste asfalt groeiden lag een
oude hark en ander tuingerief. Ik gaf hem een briefje van tien dollar. ‘Wat is
dit’, vroeg hij? ‘Een briefje’, zei ik. ‘Van wat?’, vroeg hij. ‘10 dollar’. Hij
kon niet meer zien. Eerst had hij last gekregen van Cataract en daarna van Glaucoom.
Een wazige, blinde vlek die zich blijft uitbreiden, als er geen medische
behandeling volgt. Door zijn situatie kwam hij echter niet in aanmerking voor
gezondheidszorg in zijn land. Hij zag nu niets meer. ‘Je zicht is iets heel
belangrijk’, zei hij. ‘Het is pas, als je niet meer kan zien, dat je weet hoe
hard je het zicht mist’. Niet kunnen zien. Ik durfde het mezelf niet voor te
stellen. De zon was aan het zakken en beroerde enkel nog zijn ogen en
voorhoofd. De rest van hem stond verhuld in de schaduw.&#38;nbsp;


&#60;img width="916" height="915" width_o="916" height_o="915" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/72b52b44eff985ab3a7c72ce0fc48f88caa4f8c1cc5930928f63687ae9062e38/Scotomen.jpg" data-mid="125562262" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/916/i/72b52b44eff985ab3a7c72ce0fc48f88caa4f8c1cc5930928f63687ae9062e38/Scotomen.jpg" /&#62;


Tijdens
een wandeling naar Putah Creek, later op de week vroeg een vrouwelijke
onderzoekster welke beelden ik hier zou maken als fotograaf, in het landschap
van Sacramento. Op de heuvelruggen konden we de sporen van de felle bosbranden
die vorig jaar de regio in lichterlaaie hadden gezet nog zien. Ze was, naast
onderzoeker ook schrijfster en haar nieuwe boek zou binnenkort worden
gepubliceerd.&#38;nbsp;Ik
ben de titel vergeten, net als haar naam, maar ik vergeet zo veel dingen met
woorden. Ik vertelde dat ik het niet precies wist, of toch zeker nog niet wist
wat ik hier zou doen.&#38;nbsp;
Ik
zou verder onderzoek moeten doen naar het landschap, de geschiedenis, de
biodiversiteit, en over alle dingen die zouden moeten worden onderzocht. Maar
ik had het, de kern van iets wat ik nog niet kon definiëren, nog niet gezien.
Hoewel ik het had geprobeerd. Zeker wel, maar het zat in een blinde vlek die ik
niet benoemen kon. Ik had het Amerikaanse landschap verkend, doorzocht. Zoals
steeds vooral gezocht naar de niet voor de hand liggende dingen, en ook deels
gevonden. Maar toch leek het, alsof het niet-voor-de-hand-liggende deze keer
net wel voor de-hand-liggend was. Alsof ik mezelf in een
zelf-bevestigingsvooroordeel had laten lopen, in mijn eigen vooropgezette val.
Had ik immers niet exact dat gevonden wat ik zocht? De rafelrand van de
Amerikaanse droom?&#38;nbsp;
Waterdamp
is een nog gevaarlijker broeikasgas dan C02 leerde ik op het congres van de
bekende klimaatwetenschapster Inez Fung.[17]&#38;nbsp;Bepaalde wolken reflecteren de warmte sterker terug, waardoor er nog meer water
verdampt en meer waterdamp vrijkomt.[18]&#38;nbsp;Het is een kettingreactie die zichzelf opnieuw versterkt. Een kettingreactie,
door ons handelen in gang gezet, en die de temperatuur nog verder zal laten
stijgen. Woongebieden worden onleefbaar door de hitte of zullen onderlopen, er
zullen bosbranden zijn die levens bedreigen en andere natuurrampen zullen
frequenter plaatsvinden. Mensen zullen massaal migreren om te ontsnappen aan
deze aankomende catastrofe. Ze zullen een nieuwe plek moeten zoeken, maar waar
kan die nieuwe plek liggen? Ik moet ineens denken aan het verdronken meisje en
haar verdronken vader, de muizen, de drenkelingen in de zee, de gevangengenomen
kapitein en Latour.[19]&#38;nbsp;De bevlogen klimaatwetenschapster sluit haar presentatie af met verbluffende
satellietbeelden van de wereld, en vertelde dat we geen horrorbeelden moeten laten
zien. We moeten mensen laten zien hoe mooi onze planeet wel niet is. We moeten
ze van de aarde leren houden. Toch gaan wolken van waterdamp nooit meer
onschuldig lijken als ik ze opnieuw ontmoet, ook niet als hyperobject.[20]


Ik
kreeg, naarmate de dagen vorderde stilaan genoeg van het continu herformuleren,
herkauwen en herdenken van dezelfde theoretische woorden en begrippen over het
antropoceen. Wat me het meest raakte, waren de persoonlijke getuigenissen
waarbij het studium van het antropoceen overging in een punctum, zoals bij Inez
Fung. Wanneer er vertwijfeling aan het woord kwam, en disciplines aarzelend
werden overschreden. Als er een werkelijke oprechtheid te vinden was in het
verhaal, en niet louter een academisch wapengekletter over het scherpste of
meest juiste woord. Als er vanuit noodzakelijkheid werd gedacht om in actie te
komen. Zo raakte ik in de ban van de dichter Adam Dickinson die zijn bloed liet
analyseren, en via deze analyse het antropoceen zag weerspiegeld in zijn staal
en in zichzelf.[21]&#38;nbsp;Ik ontmoette een klimaatwetenschapper, die de waarachtigheid en objectiviteit
van data niet meer kon verdragen en activist werd om werkelijk iets te willen
doen aan de huidige situatie.[22]
Er
was het verhaal van de vrouwelijke schrijfster Nicole Walker die haar
persoonlijke leven kon vervlechten met verschillende tijdschalen, met een
vleugje -wanhopige- humor.[23]&#38;nbsp;Ze schreef over het nieuwe normaal, vooraleer het nieuwe normaal zich bij ons
vestigde als woord in onze taal bij de uitbraak van het coronavirus.&#38;nbsp;
De
lezing die ik er mocht brengen handelde over mijn onderzoeksproces en de casus ‘Transit’
in het bijzonder. Ik vertelde over het concept van ‘The Sustainist Gaze’, en
hoe het gebruik van organische pigmenten mijn beeldvorming en denken over/met
het landschap had getransformeerd in de sessie ‘Make it new: Transcending
Environmental Boundaries in Words and Images’. Mijn werk werd en onderzoek werd
goed ontvangen, maar ik bleef met een vreemd schuldgevoel in mijn maag zitten.
Was het nodig om naar hier te vliegen?&#38;nbsp;
Het
was op de ochtend dat ik vertrok, in de bus naar de luchthaven van Sacramento,
’s morgens om 5h00 AM dat ik het pas langzaam begon te begrijpen. Ik had het
overduidelijk gezien, maar niet op tijd begrepen. De blinde vlek, lag niet in
mijn oog, maar in mijn hoofd. Het onderwerp lag deze keer niet in de zijlijn,
niet in de marge. Het was zo overduidelijk in het zicht dat het niet meer
opviel. De ecologische catastrofe had zich verscholen in het volle zicht
-hiding in plain sight-.&#38;nbsp;
Het
was het smetteloze gras, dan ondanks de hitte zo verrassend groen en fris was.
Zo aanlokkelijk. Elke avond werd het gras besproeid met duizenden liters water
om het te esthetiseren, als een vervolmaking van het Amerikaanse stereotype. Er
was geen ruimte voor het natuurlijke. Kort gemaaid gras is een gecultiveerd
gewas dat het landschap koloniseert. Een oude voorbijgestreefd teken van macht.
Zonder enige andere functie. Hoewel in het gras liggen op een zomerdag zo fijn
kan voelen.&#38;nbsp;
Terwijl
het gecultiveerde gras binnen de ruimte van de stad en de buitenwijken zo fris,
groen en smetteloos stond te blinken door de dauwdruppeltjes die zich aan elk
grassprietje leken vast te klampen, stond de rest van het niet gecultiveerde
landschap te verdorren onder de warmte van de loden zon. Het groene gras, was
in die zin, niet meer dan een openbare luchtspiegeling van de agri-logistieke
ruimte. Een onnatuurlijke constructie die zoveel water en herbiciden nodig had
om als een artificiële ruimte te kunnen bestaan.&#38;nbsp;
De
catastrofe bevindt zich al te vaak in de schoonheid, in het comfort, en niet in
de lelijkheid. Misschien is het grootste probleem dat we te ver zoeken naar de
verborgen oorzaken, die gewoon in het volle zicht liggen. Zelfs niet verborgen,
maar onzichtbaar voor onze menselijke kooplustige blikken. Misschien willen we
het gewoon niet zien.&#38;nbsp;
Na
de conferentie was er één van de overblijvende woord dat bleef hangen: rouw. We
moeten in rouw zijn voor het verlies van de natuur, we moeten leren omgaan met
het verlies van de biodiversiteit. En ook de harde wetenschappen moeten leren
rouwen over het verlies van dier- en plantensoorten. Maar we rouwen misschien
over het verkeerde. We moeten niet alleen rouwen over wat we verliezen, maar
ook rouwen over waarvan we afscheid we moeten nemen om een verdere aftakeling
van onze planeet te vermijden.&#38;nbsp;
Neem
dus afscheid van het frisgroene gras, neem afscheid van de autoboulevard met
zijn verleidelijke muscle cars, neem afscheid van de plastic bordjes bij het
ontbijt op de kartonnen bordjes met een papieren bekertje verpakt in plastic om
steriel te houden. Neem afscheid van de energieverslindende klimaatregeling in
de hotelkamer. Neem afscheid van het vliegtuig en conferenties. Neem afscheid
van je comfort.&#38;nbsp;
Verwelkom
de nieuwe wereld. De hitte en het verdord gras. Verwelkom al het nieuwe
ongemak, en de onzichtbaren in de grachten. De drenkelingen in het water. Zij
zijn de voorbode van wat komen gaat, en waar we mee gaan moeten leren leven als
geen actie ondernemen. We zitten in een vliegtuig schrijft Bruno Latour in zijn
boek, en we weten niet meer waar we moeten landen.[24]&#38;nbsp;Het vliegtuig blijft rondcirkelen in de lucht op zoek naar een bestemming.
Sommige stemmen vragen de piloot om terug te keren naar de vertrekplaats, maar
ook deze is onbereikbaar. Dus blijven we cirkelen in de lucht en blijven de
lucht volspuiten met kerosine en koolstof. Waar zullen we landen?
Mijn
vliegtuig naar huis kon niet vertrekken. Ik werd met een taxi, op kosten van de
vliegmaatschappij, van Sacramento gereden naar San Francisco om van daaruit te
vliegen naar Frankfurt. Langs de wegen zag ik de vele geïmproviseerde
nederzettingen van de uitgestotenen. De taxirit duurde meer dan drie uur. Het
verkeer in San Francisco stond stil. De lucht in San Francisco leek anders, dan
die van Sacramento. Er zat veel waterdamp in de lucht, en dit maakte me licht
oncomfortabel.&#38;nbsp;
Wat
rest er nog voor een fotograaf anders dan te schrijven als hij het niet
terplekke heeft kunnen zien, nog heeft kunnen vastleggen. Zal hij rouwen om het
gemiste beeld en de tekst verwelkomen? Zal hij rouwen om het gras? Misschien
was dit afscheid wel het belangrijkste om mee te dragen.


&#60;img width="3068" height="3068" width_o="3068" height_o="3068" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/aafb39b47eea3fdf86e6f5d8399e060cb56ba2a7acc2004471d839bbd04e8847/BINK7562.JPG" data-mid="125562253" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/aafb39b47eea3fdf86e6f5d8399e060cb56ba2a7acc2004471d839bbd04e8847/BINK7562.JPG" /&#62;
&#60;img width="3472" height="3472" width_o="3472" height_o="3472" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/45e987917623415cf4db58f86905bc17e35a634e36618c89dcf8733a566169bb/BINK7548.JPG" data-mid="125562260" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/45e987917623415cf4db58f86905bc17e35a634e36618c89dcf8733a566169bb/BINK7548.JPG" /&#62;
&#60;img width="3768" height="3768" width_o="3768" height_o="3768" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/14dcb71b60493f2e04724e3d8475e2d54f60df3a417dce676a7ca639e7cff0c7/BINK7557.jpg" data-mid="125562261" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/14dcb71b60493f2e04724e3d8475e2d54f60df3a417dce676a7ca639e7cff0c7/BINK7557.jpg" /&#62;
&#60;img width="3798" height="3798" width_o="3798" height_o="3798" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/e0767f5041952eb230322271287a78d6842dacf1d5dfc05b63fccc40c82c6d19/BINK7484.JPG" data-mid="125562254" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/e0767f5041952eb230322271287a78d6842dacf1d5dfc05b63fccc40c82c6d19/BINK7484.JPG" /&#62;
&#60;img width="3970" height="3970" width_o="3970" height_o="3970" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/940cb210b5ae7f05138d436810e387cdd69bfbaa1ef818de3737b75f36c8f5b0/BINK7491.JPG" data-mid="125562255" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/940cb210b5ae7f05138d436810e387cdd69bfbaa1ef818de3737b75f36c8f5b0/BINK7491.JPG" /&#62;
&#60;img width="3853" height="3853" width_o="3853" height_o="3853" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/f1d01f2a97498cc41ddf97e1fdd159b4fe342ef154372cc8b54c10cecc56029a/BINK7514.JPG" data-mid="125562258" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/f1d01f2a97498cc41ddf97e1fdd159b4fe342ef154372cc8b54c10cecc56029a/BINK7514.JPG" /&#62;
&#60;img width="3871" height="3871" width_o="3871" height_o="3871" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/426f7f1b1499741a38bf8798be576b114e444e78157abca9822b46f49112e904/BINK7544.JPG" data-mid="125562252" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/426f7f1b1499741a38bf8798be576b114e444e78157abca9822b46f49112e904/BINK7544.JPG" /&#62;
 

Denken, handelen, onderzoeken en leren als een rizoom


Eén van de belangrijkste onderdelen voor een plant voor de beslissingsstrategie
is het rizoom of het wortelstelsel.

[25]

Het rizoom, of het ondergronds
wortelstelsel van een plant is een buitengewoon fijngevoelig, intelligent
netwerk van worteltoppen die de omgeving aftasten, onderzoeken, verkennen en
informatie verwerken en doorgeven aan de plant zelf- en aan andere planten, zo
stelt Mancuso.[26]&#38;nbsp;Het kan creatieve, en onverwachte oplossingen vinden voor complexe problemen en
via de wortelstok kan een plant zich ongeslachtelijk voortplanten. Kleine
stukjes van de wortel breken af, en verspreiden zich via water of grondverzet
naar andere nieuwe gebieden. Dat deze strategie van verspreiding uiterst succesvol kan zijn,
kunnen we zeker terugzien in het verspreidingsgedrag van de Japanse
duizendknoop. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 

Het rizoom is geen eenheid. Het is een multiple, of een meervoud.
Een samenwerkings-verband, of zoals Mancuso het stelt: een zwerm. Planten
worden dus geleid door een collectief brein, dat zich over een groot gebied kan
verspreiden. Elk stukje wortel vergaart informatie, verwerkt het en geeft het
door. Het wortelnetwerk fungeert, volgens Mancuso als een gigantische matrix
van sensoren die voortdurend informatie uit de omgeving verwerken.[27]&#38;nbsp;Op deze manier kan een plant, als een meervoudig en gedecentraliseerd systeem
zich in de wereld navigeren, zonder kaart. Op zoek naar nieuwe verbindingen en
oplossingen in haar veranderende omgeving die veel onzekerheid met zich mee
brengt. &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
De werking van het Rizoom kan dus, als we even terugkijken naar
het baanbrekende werk van Latour de inspiratie zijn voor een nieuwe menselijke
oriëntatie in een wereld in transformatie waar we op moeten zoeken gaan naar
nieuwe grond.[28]&#38;nbsp;We moeten immers op zoek gaan naar een andere manier van denken, handelen en
leven om het hoofd te kunnen bieden aan onze hoofdzakelijke zelfgecreëerde
problemen. We zullen dus met al ons kunnen, onze wereld moeten blijvend
aftasten, inventariseren en coöperatief als mensheid moeten handelen in
samenwerking en solidariteit met alle actoren op onze aarde. Ook Mancuso
bewandelt deze piste in zijn boek Plantenrevolutie,
hoe planten onze toekomst bepalen (2018).[29]&#38;nbsp;In plaats van centraal gestuurde regimes, kan het uiterst interessant zijn om
te leren van de werking van planten en rizomen om als samenleving creatieve
oplossingen, verhalen en verbeeldingen te vinden voor de complexe problemen
waar we nu voor staan.&#38;nbsp; 
Deleuze en Guattari, conceptualiseerden het rizoom-denken in het
boek A Thousand Plateaus (2005).[30]&#38;nbsp;Als tegenwicht tegen het heersende duale en binaire denken, stellen ze voor dat
niet-hiërarchische systemen de representatie en interpretatie van gegevens
mogelijk kan maken. Onderzoek kan zich op die manier horizontaal uitspreiden
over verschillende domeinen, gebieden terwijl het blijvend zijn omgeving
aftast, hybridiseert en zich verspreidt. Hoewel de metafoor zoals ze Deleuze en
Guattari ondertussen niet meer volledig strookt met de recente ontdekkingen in
de kritische plant-studies -het is nog veel complexer en fascinerender-,
geeft dit denkmodel de kans om dingen te onderzoeken die zowel dicht- als veraf
zijn.[31]&#38;nbsp;Het geeft ruimte tot experiment om onze veranderende omgeving te begrijpen. Het
rizoom is het medium, het midden, zonder begin of einde.[32]&#38;nbsp;Het artistieke onderzoek, en de kunsten in het algemeen, kan het medium zijn om
nieuwe kennis en complexe problemen te visualiseren, te vertalen en een
verandering van denken tot stand te brengen.&#38;nbsp; 


Deze open manieren van aftasten, denken, leren en participatief
handelen vormde ook de basis voor dit onderzoek en het project ‘Not In My
Backyard’ in het bijzonder,[33]&#38;nbsp;waarbij Niek Kosten en ik voorbij de afgelijnde domeinen handelden, en waarbij
ideeën, concepten en materialen zich met elkaar kruisten en hybridiseerden tot
nieuw werk en denkpistes. Vanuit de concepten van ‘de kunst van het onderzoek’
van Tim Ingold, Carl diSalvo, Morton en Latour ontdekte we gaandeweg nieuwe
theoretische denksystemen die artistiek zeer bevruchtend werkten en ons inzicht
verschaften rond de complexe verhoudingen van ons, onze habitat en de
plantenwereld.[34]&#38;nbsp;De inzichten van Stefano Mancuso over de intelligentie van planten, en de
koppeling hiervan met de kunsten door Prudence Gibson vormde een belangrijk
spoor om planten te kunnen zien als intelligente, coöperatieve wezens en de
Japanse duizendkoop te betrekken als co-auteur van het project ‘Not In My
Backyard’.[35]


 Dit ligt volledig
in de lijn van de methodologie die de antropoloog Tim Ingold omschrijft als ‘de
kunst van het onderzoek’ (2013).[36]&#38;nbsp;Hierbij is elk werk een experiment, niet
in de meest klassieke zin van het experiment, maar wel het proberen van
het forceren van een opening, nagaan waar het je heenvoert. Iets uitproberen,
kijken wat er gebeurt, daarna erop reflecteren en het onderzoeksproces opnieuw
te laten beginnen. Op deze manier, stelt Ingold, kan de kunst van het onderzoek
zich voortbewegen als een rizoom, in real time, samen met het leven van degenen
waarover het gaat, en samen met de wereld en haar actoren. Kunst kan in die zin
kritisch zijn door de dingen die we als vanzelfsprekend ervaren te ondervragen,
en er opnieuw over na te denken. Wat zeker is, onzeker maken. 


In deze vorm van onderzoekend leren, ook wel tweede-orde leren
genoemd, wordt elke zekerheid een vraag, waarbij enkel antwoorden gevonden
kunnen worden door goed onze omgeving waar te nemen en te experimenteren.
Ontdekkingen, zo schrijft Ingold, doe je door vooruit te tasten, te proberen en
te anticiperen. Door dit pad te volgen wordt de wereld een studieterrein en
kunnen we leren van datgene dat we onderzoeken. Op deze manier laat het
onderzoek waarbij de onderzoeksvraag als wortelstok wordt gedefinieerd, steeds
nieuwe uitlopers groeien op zoek naar nieuwe ideeën, projecten en inzichten. 


 Op dezelfde manier, is elke vorm van output -of het nu een
publicatie, expositie, of workshop is- een uitloper, die terug te leiden is
naar het begin, einde, en potentieel nieuwe kansen in nieuwe milieus en zones. Daarenboven
biedt elk uitlopend rizomatisch vertakt idee een uitnodiging tot
correspondentie, samenwerking, afstemming en een uitwisseling van informatie met
andere mensen en niet-mensen. Hoe risicovol en waardevol dit proces ook kan
zijn.


Ontleren als methode om tot
nieuwe inzichten te komen &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Om dit nieuwe pluralistische verhaal te kunnen
schrijven, moeten we misschien het oude verhaal eerst ontleren en de heersende
imaginaire ordes durven in vraag stellen. In het antropoceen kunnen we ons geen
gemakkelijk binaire denken, volgens de logica van de agri-logistiek meer veroorloven.[37] Zoals eerder al
beschreven, moeten we onze zekerheden durven omkeren naar een onzekerheid. We
moeten misschien zelfs onze verouderde stafkaarten waarmee we ons als
samenleving oriënteerden archiveren -wie
weet hebben we ze ooit nog nodig-, en beginnen met het uittekenen van
nieuwe oriëntatielijnen. Deze keer in potlood, met een gebroken punt, en een
onzekere geschreven lijnvoering. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
De binaire oppositie, die zich kenmerkt in een aangeleerde tegenstelling tussen
cultuur/natuur verhindert ons immers met een andere blik naar ecologie te
kijken en alternatieve, meer duurzame verbindingen aan te gaan met onze
leefomgeving dan onze huidige verwoestende parasitaire en antropocentrische
relatie. Het ontleren van deze tegenstelling, die ons comfort in het denken
geeft, is geen gemakkelijke opgave. Het betekent immers het verlaten van de comfortabele
brede aangelegde en verlichtte paden, die ons -onder het mom van het
neoliberalisme en andere regimes- de hemel op aarde beloofden, maar ons
langzaam naar de antropocene hel hebben geleid. Het afwijken van deze brede
paden, en het moedwillig verdwalen in een nog nooit betreden gebied, dat zich
uitstrekt in zowel sociale, fysieke en mentale milieus stelt onze vermogens
sterk op proef. 
Het antropoceen eist van ons dat we ons mens-zijn fundamenteel herdenken, net
als het feit dat we onze manier van leven, denken, wonen, handelen maar ook
leren in vraag dienen te stellen.[38] De consequenties van het
antropoceen, en ons menselijke handelen leveren ons immers het geologische en
biologische bewijs dat we onszelf een relatie hebben aangeleerd tussen ons
sociale en het ecologische systeem die bedreigend is voor beiden. Volgens Adam Whitehouse
en zijn collega’s die het artikel ‘The Socioecological (Un)learner:
Unlearning Binary Oppositions and the Wicked Problems of the Anthropocene’ (2020)
schreven, is ontleren niets anders dan een andere vorm van leren, maar legt het
de nadruk op de ontdekking van de tekortkomingen van het aangeleerde model en verplichtingen.[39] Het is een pijnlijk
proces, waarbij je oude fouten blootlegt en oude, nog niet volledig genezen
wonden publiekelijk terug openrijt. Om ze daarna met nieuwe wondzorgmethodes
beter te genezen.
Gedeeltelijk ontleren is dikwijls noodzakelijk om iets nieuws te kunnen
ontdekken, omdat het aangeleerde model de blik kan beperken, en ons verhindert
om nieuwe paden te ontdekken. Het
ontleren van het agri-logistieke model, dat het antropoceen heeft geïnitieerd, kan helpen om de mogelijkheden van een posthuman te overwegen.[40] Ontleren
lijkt hierbij op de omgekeerde richting waar Morton het over heeft in zijn boek
over de duistere ecologie.[41] Een
onsmakelijke metafoor, die volledig in de traditie van het denken binnen de duistere
ecologie ligt, zou het inzetten van maden kunnen zijn die het rotte vlees
verorberen, zodat de gapende, oude en opnieuw opengereten wondes sneller kunnen
genezen. Hoewel afschrikwekkend op het eerste zicht, blijkt het een heel
effectieve methode in de wondgenezing.[42] Ontleren
brengt onzekerheid binnen de zekerheid. Het maakt de zekerheid onstabiel,
waardoor er nieuwe kansen te vinden zijn. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 


Een generale repetitie op een veranderende maatschappij 
Een treffend voorbeeld kunnen we hier terugvinden in manier waarop Covid-19,
een klein onooglijk virus, onze geglobaliseerde en geconnecteerde menselijke
samenleving volledig ondersteboven schudde, en waarbij we plotsklaps onze
ingesleten gewoontes en vrijheden moesten ontleren om nieuwe modi te vinden om
met zijn allen verder te kunnen. Bijna alles wat zeker was, werd onzeker. Al
was dit vooral omwille van de verplichting en zeker niet met volle goesting. We
ontleerden het handen schudden, knuffelen en warm begroeten, net zoals we de lange
files van het woon-werk verkeer ontleerden. Thuiswerken kon gewoon. We
ontleerden dat de rekken van de winkels altijd vol liggen met voldoende
toiletpapier en ontleerden -al was het tijdelijk- te reizen. Door het ontleren
van veel van onze gewoontes, ontdekten we met zijn allen weer nieuwe
mogelijkheden en kansen en herontdekte we onze lokale trage wegen. 
Maar we moesten ook onze traditionele modi van onderwijs ontleren en in een
vol-technologisch bad springen om lesgeven nog mogelijk te maken tijdens de
strenge lock-downs via geconnecteerde schermen. Het was een moeilijk, maar ook
heel leerrijk proces, om samen met collega’s te zoeken naar werkbare vormen om
praktijkgericht onderwijs aan te bieden met alle toen geldende restricties.
Tegelijkertijd was het ook leerzaam om te zien, hoe belangrijk -de voorheen-
eerder onbenoemde dynamiek was van de informele conversaties tussen studenten
en docenten. Hoewel de leerstof/skills&#38;nbsp;door de schermen kon worden doorgegeven, was het uiterst moeilijk om een
leergemeenschap te kunnen bieden. Het samen school maken was niet evident. 


 Tot
zover rijkte dus ook de droom om een geschikt onderwijs volledig digitaal te
kunnen aanbieden waar technologie de overhand krijgt. Er gaat immers te veel
onbenoembaars verloren. Tegelijkertijd hebben we ook geleerd in onze opleiding
Fotografie van LUCA School of Arts op campus C-Mine dat we ook niet zomaar terug moeten naar het oude model, maar dat er
in een hybride leeromgeving veel kansen zijn te benutten. 


 De mensen hebben zich teruggetrokken in hun huizen, de economie
stokt. In de dierentuinen vragen de beesten zich af, waar het publiek is dat
naar hen komt gapen. Het water in de Venetiaanse grachten werd opnieuw helder,
en de dolfijnen keerden wonderbaarlijk terug, ook al was het vals nieuws. Hier,
boven het huis waarin ik moet blijven, schijnt de lucht blauwer en intenser dan
dat ik me kan herinneren. Er is geen wolkenstreep meer te zien van het
vluchtverkeer.&#38;nbsp;
Er woedt een virus in ons menselijk vlees. We zijn opnieuw het
vlees geworden. Het verbindt zich met onze eigen cellen en vormt ze om tot
lichaamseigen micro-fabriekjes die het in grote aantallen reproduceren en
verspreiden, op zoek nieuwe gastheren en -vrouwen.
Het komt met een list binnen, en we hebben het zo graag helpen verspreiden over
onze wereld.&#38;nbsp;
De adem van de mensen stokt, net als de economie. Er worden
rapporten en berekeningen gemaakt over de betaalbaarheid van het redden van
mensenlevens. De tol van de doden worden rationeel afgewogen tegen de markten
die opnieuw willen produceren en verkopen.&#38;nbsp;
Het licht breekt plots anders nu. De boom naast ons huis, die zijn
blaadjes in deze lente nu laat ontluiken,
lijkt anders, haast te echt, alsof hij plots in een hogere resolutie aan ons
verschijnt, door het ontbreken van smog en roetdeeltjes in de lucht. Met meer
detail en meer intense kleuren. -Deze neergeschreven zin lijkt haast op een
advertentie voor het laatste nieuwe beeldscherm dat ons wordt aangeprezen
vanuit de onverzadigbare markt.- Maar is er sprake van een upgrade? Of is het
een herstel naar een toestand die we niet meer kenden.&#38;nbsp;
Het virus speelt met de tijd, en met ons. -Net als de meeste
verschijnselen van het antropoceen.- Het verwoestende feedback-effect is nog niet
onmiddellijk zichtbaar. De resultaten van ons gedrag zien we pas terug in de
statistieken tien dagen later, als de incubatieperiode is afgelopen. De
feestjes die we gaven in de vooravond van de lockdown om onze vrijheid te vieren
zijn al terug te vinden in de explosie van hoestende koortspatiënten in de
overvolle ziekenhuizen. Net als het latente beeld, duurt het tot na de
ontwikkeling voor we het resultaat te zien krijgen.
Ik zit, net als velen, binnen vast achter mijn computer. Uren
vastgekluisterd achter onze schermen om ons onderwijs anders te organiseren en
de lessen te laten doorgaan. Wat missen we de fysieke connectie om anderen te
ontmoeten en te corresponderen. Mijn
exposities in Londen en Arles zijn geannuleerd, net als mijn workshops en lezing in Madrid. Mijn onderzoek hapert en het
project ‘Not in My Backyard’ over de Japanse Duizendknoop wordt noodgedwongen
letterlijk in mijn achtertuin gevoerd.[43]&#38;nbsp;Het lokale krijgt door de globale lock-downs een nieuwe betekenis en belang.&#38;nbsp;
Ieder mens is vatbaar voor het virus, maar niet iedereen krijgt
dezelfde kansen. Er is nog geen sprake van gelijkheid, en of we blijvend onze
oude, foutieve denken en handelen hebben ontleerd, moet nog blijken. We hebben
alleszins kunnen zien, wat er anders kan. 


 Volgens
Bruno Latour vormt Covid-19 een generale repetitie waarbij we werden
blootgesteld aan een globale parameter die onze maatschappelijke structuren stevig
doorheen schudde.[44] De
gedwongen bezinning, als in de vorm van een verplichte lockdown, ziet hij als een moment van vasten. ‘Het is een periode’,
zo schrijft Latour, ‘die een gelegenheid kan zijn om na te denken over wat
belangrijk is en wat niet belangrijk is’. Deze crisis, kan dus de generale
repetitie vormen voor de volgende crisis, en de daaropvolgende. Hij ziet
daarbij de interventie van het virus als een ideaal moment om ons als
menselijke westerse samenleving te heroriënteren voor een andere omgang met
alle ecologische actoren. Het perspectief waarbij we enkel over een menselijke
samenleving spreken, met mensen onderling, zonder de ander actoren in rekening
te nemen slaat volgens Latour nergens meer op.[45] Of
we iets gaan leren van deze generale repetitie valt nog af te wachten. 


De kracht van de onwetende meester en weke methodes &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Het antropoceen brengt ons in een positie waarbij we als menselijke soort op
zoek moeten gaan naar nieuwe paden, oriëntatiepunten en denkwijzes. Dit brengt
met zich mee dat we ook de manier van leren moeten herbekijken, en wat leren
binnen het antropoceen zou kunnen betekenen. Wat betekent leren in een onzekere
toestand, waarin de heersende paradigma’s geen oplossingen meer kunnen bieden. Daarom
zullen we de mechanismes die deze paradigma’s in stand houden moeten ontleren
en deconstrueren om nieuwe keuzes, ideeën en oplossingen te kunnen
visualiseren. &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Een sustainist gaze, zoals later in
dit onderzoek verder zal worden geconceptualiseerd, kan een interessant
perspectief bieden om de blinde vlekken in ons zien, en zijn, te ontdekken en
er voorbij te kijken. Net omdat deze onzekere blik voorbij de binaire
opposities durft te zien en de dominante antropocentrische blik probeert te
ontleren. 


Ontleren
betekent immers alles in vraag durven te stellen, op dezelfde manier als een
nieuwsgierig kind dat de wereld probeert te begrijpen alles in vraag stelt.
Waarom? Hoezo? Waarom dan? ‘Omdat het zo is’, vormt in de meeste gevallen dan
wel een volwassen, maar zeker geen bevredigend antwoord voor het kind. 


Het brengt mij tot een
bijzonder moment enkele jaren geleden toenik met ons
zoontje van toen nog twee jaar fiets door een bos. Er heeft een zware storm gewoed en het bos, waar we door fietsen,
heeft het zwaar te verduren gekregen. Vele bomen zijn geknakt en liggen
zielloos tegen de grond. ‘Hebben
die boompjes pijn?’ vraagt hij. Ik zeg met een zo volwassen mogelijke stem ‘nee’,
waarop hij vraagt ‘waarom?’. Ik moet slikken en twijfel over zijn vraag. ‘Waarom?’
Nog steeds aarzelend zeg ik: ‘Nee,
hoor, boompjes voelen geen pijn’.
Het is een perfect agri-logistisch antwoord, maar ik twijfel en slik het
onbehaaglijke gevoel weg. Mijn zoontje twijfelt ook. ‘Waarom?’, vraagt hij. ‘Omdat het zo is’, breng ik uit.&#38;nbsp;
Enkele weken later lees ik een fantastisch boek over het verborgen
leven van bomen van Peter Wohleben.[46]&#38;nbsp;Bomen blijken met elkaar te kunnen communiceren via rizomen en een ondergronds
schimmelnetwerk, ze kunnen keuzes maken en hebben een gevoel. Ze voelen! Ze
voelen weliswaar anders dan wij, maar kunnen pijn ervaren. Hoe kan het, dat een
kind van twee, intuïtief mee kan leven met een boom, en waarom kostte het mij
zoveel moeite om gewoon toe te geven dat ik het niet zeker wist?
Er
gaat opnieuw een bos tegen de vlakte, vlak tegenover het huis waar we met z’n
drieën wonen. Ons zoontje, op dat moment, nog steeds twee jaar, begint
onophoudelijk te huilen bij het zien van de vallende bomen en het gehuil van de
kettingzaag. Hij huilt omwille van de bomen, en het verlies. Hij treurt omwille
het verlies van de habitat van de dieren die er woonden, en de pijn. Hij voelt
zich solidair, en deze keer ween ik met hem mee. 


 Dit kleine voorval veranderde mijn
inzichten rond het antropoceen, ecologie, opvoeden, lesgeven en artistieke
praktijk sterk. Ik zag het immers altijd als mijn taak om dat kleine
wonderlijke mensje, samen met mijn liefhebbende vrouw op te voeden en het alles
te leren wat we wisten over de wereld. Maar in plaats daarvan leerde hij ons
ontleren en onze leefomgeving op een andere niet-binaire manier te benaderen. Dit
moment vormde een werkelijke schok waarbij de zekerheid veranderde in een
onzekerheid, en ruimte schiep voor nieuwe manieren van zien en zijn. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Dit inzicht benoemde me
plotsklaps tot een deels onwetende papa voor het leven. En niet alleen tot een deels
onwetende papa, maar ook een deels onwetende meester, kunstenaar, gids,
schrijver en een al even deels onwetende, maar doch rigoureuze
amateur-wetenschapper. Ik hield me voor om nooit nog vanuit een zelfingenomen,
bewust of onbewust, aangeleerde standvastigheid te spreken, maar om samen met
ons zoontje, mijn studenten, reisgenoten en de andere actoren in onze wereld te
blijven ontdekken, in vraag te stellen en te onderzoeken. Het is geen makkelijke
grondhouding, maar wel één die het mogelijk maakt om te blijven ontdekken en je
te laten verwonderen door de alledaagse dingen die niet alledaags blijken te
zijn. Het is een manier van dwalen, en als je dit vertaalt naar een educatieve
context, gaat het over samen dwalen, samen je weg eigen maken en samen ontdekken
om zo nieuwe gedeelde waardevolle betekenissen te creëren. Een vorm van weke
pedagogie, waarin een open, kritische en onderzoekende grondhouding een
vereiste is.[47]


Het is een milde vorm van het
concept van de onwetende meester van de filosoof Rancière waarbij hij
voorbijgaat aan de traditionele praktijk waarbij de wetende leraar zijn
onwetende studenten onderwijst.[48] De onwetende meester gaat
echter uit van een principe van gelijkheid en openheid. Ik schrijf nu deels onwetend
omdat ik, in de gedaante van de vreemde vreemdeling, zowel niet volledig
onwetend kan zijn, nog- volledig wetend.[49] De deels onwetendheid
vormt een onzekere, twijfelende grondhouding, die tegelijk kritisch- en
zelfkritisch is. De deels onwetende meester durft zijn twijfel te uiten, en het
principe van gelijkheid startpunt te gebruiken voor een collectief onderzoek.&#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 

Deze vorm van emancipatoire gelijkheid
kan een interessante manier zijn, niet alleen binnen het onderwijs, maar ook om
tegen het antropoceen en haar paradigma’s in te gaan. Het heft hiërarchie van
de domeinen op, waarbij een kennisdeling tussen de wetenschappen, de kunsten en
andere disciplines makkelijker wordt. Het concept van de onwetende meester gaat
er immers uit van het principe dat we altijd iets van elkaar kunnen leren. Wat
de deels onwetende meester daaraan toevoegt, is de erkenning van de expertise
die is opgebouwd, maar deze zekerheid continu in vraag stelt, en ook in een
onzekerheid durft te veranderen. Het ontkracht tevens ook de alwetende
genialiteit van de kunstenaar die soms samenwerkingen tussen de disciplines in
de weg kan staan, want ook hij is deels onwetend. 
Deze opvatting, ontstaan uit mijn praktijk als docent, onderzoeker en papa van
Louis stroken met de opvattingen van niet alleen Jacques Rancière, maar ook met
Tim Ingold en John Dewey die stellen dat het doel van educatie het samenbrengen
is van generaties en het koppelen van de kinderlijke nieuwsgierigheid en
gevoeligheid met de wijsheid opgebouwd uit ervaringen.[50] Het is net door de afstemming
en correspondentie tussen deze twee, en het beantwoorden van elkaars vragen dat
je als persoon wordt gevormd. Het gaat niet louter om het incorporeren en leren
van de exacte boodschap, maar net in de uitwisseling van de verschillen waarbij
ieder lid van de gemeenschap iets kan geven waar iemand anders van kan leren.
Het zijn net deze verschillen die een persoon laten uitgroeien tot wie hij is.
Onvolwassenheid is hier geen zwakte, maar net een kracht om te willen groeien
en te ontdekken. Dit model vereist een openheid om boodschappen te kunnen ontvangen
van ieder lid van de leer-gemeenschap. Deze manier van leren gaat dus niet uit
van een zuivere transmissie van leerstof, maar van een dialoog tussen gelijken
waarbij het samen groeien centraal staat. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
De taak van de deels onwetende meester is, zeker binnen de kunsten, niet om de
heersende paradigma’s in de studenten te stampen, zodat ze deze perfect kunnen
herhalen en perfectioneren. Deze vorm van onderwijzen lijkt nog het meest op de
manier waarop het voedsel in de eenden-magen wordt gepompt binnen het
agri-logistieke systeem van heerlijke Paté-productie. The horror! Het is
belangrijker om de paradigma’s te duiden, en samen met studenten deze te
onderzoeken en te onderwerpen aan een kritische reflectie. Een belangrijke taak
van de deels onwetende meester is de student te helpen, en te coachen zijn
eigen paden te zoeken, niet alleen in de leerstof of het onderzoeks-domein maar
ook in het leven. 


Op zoek naar een weke,
kritische, onderzoekende en educatieve grondhouding &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Deze experimentele, weke, kritische en onderzoekende grondhouding, waarbij we
proberen niet te vervallen in een vooringenomen perspectief, heb ik samen met
mijn collega’s van Luca School of Arts ook in het onderwijs geïntegreerd in de
onderzoeksmodule Shifting Grounds en
in het vak Experimental Technology and
Hybrid Media. Concreet betekent dit dat in navolging van de concepten van
Ingold, Deleuze en Rancière we -als deels onwetende meesters- samen met onze
studenten elk semester opnieuw in een thematisch onderzoeksgebied worden
ondergedompeld. Deze manier van rizomatisch samen zoeken, vormt een
interessante manier om verder te ontwikkelen en opent veel mogelijkheden tot
een inspirerende, dynamische, actieve en participatieve leeromgeving. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp; 
In het vak Experimental Technology and Hybrid Media leggen de studenten
mee de basis van het curriculum, de leerstof en het experimentele onderzoek.[51] We zien onze studenten
als een gelijke in het educatieve proces, waarbij we ze bij de zoektocht naar nieuwe
vormen van beeldvorming zo goed mogelijk begeleiden. Als docenten hebben we de
expertise van het zoeken, en dragen we kennis mee. Onze studenten, digital natives, hebben verfrissende
manieren om over beelden te denken, en via dialogen tussen studenten en
docenten, maar ook onderling bouwen we elk jaar een nieuwe cursus op. Ook
kunnen we terugvallen op wat er voordien door vorige generaties van studenten
is geproduceerd om hier al dan niet aan verder te werken. Op het einde van de
module geeft elke student een workshop aan de andere studenten, en vormen de
geschreven papers na een peer-review en extensief editingproces de leerstof. Ze
blijven dus niet enkel student, maar worden zelf ook deels onwetende meesters.
We merken dat onze studenten via deze methodiek een grotere betrokkenheid
tonen, en dat de kennis beter bijblijft dan bij de leervormen waar transmissie
centraal staat. Deze onzekere pedagogische praktijk, zorgt jaarlijks voor een
andere inhoud, die mee wordt uitgetekend en gedragen door de studenten. Jaarlijks
groeit de expertise op deze manier aan, en vertakt ze mee met elke student. &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
Voor de onderzoeksmodule Shifting Grounds trokken mijn collega en
onderzoeker Niek Kosten en ik het gelijkheidsprincipe van de onwetende meester
harder door, door de Japanse Duizendknoop, één van de meest invasieve
plantensoorten in onze gebieden, mee te laten participeren in het proces. We
zagen haar niet als een studie-object, maar als een actieve actor in het
onderzoeks- en leerproces. Ze werd samen met ons een onwetende-meester waarmee
we als gemeenschap in dialoog gingen, en hier ons verder onderzoek door lieten
leiden. In plaats van over de plant heen te observeren en haar te objectiveren maakten
we gebruik van de antropologische onderzoeksmethode van participerende
observatie door met de plant samen te studeren door middel van veldwerk, en
ervan te leren. Het was het startpunt van vele verrijkende conversaties waarbij
de plant langzaam van haar gestigmatiseerde en xenofobe label afgeraakte, en we
met zijn allen een vreemde bewondering voor de overlevingsstrategieën kregen
voor de plant, en zelfs een emotionele band. Ze werd een vriendin, die als we
haar tegenkwamen op ons pad, vriendelijk begroeten en respecteerden. 

Het klinkt misschien vaag,
maar het gebeurde wel. Het is niet makkelijk studenten van verschillende
disciplines, zoals gamedesign, animatie, product-design, film of fotografie die
het liefst van al zich in hun digitale filterbubbel lijken te bevinden, te
engageren of enthousiasmeren over een maatschappelijk verguisde plant. Toch
zorgde de methode van de onderdompeling en participatieve observatie,[52] en door de Japanse
Duizendknoop als een gelijke te behandelen voor een merkwaardig verhoogde vorm
van wisselwerking tussen ons, de plant en onze omgeving. Wat er gebeurde, was dat de plant plots mee
een actor werd in het proces, en daardoor ook zichtbaar werd. We ontleerden
eerder onze modus van plantblindheid om hierna een vernieuwde connectie met de
plant op te bouwen vanuit een gelijkwaardigheid, en waarbij we rekening hielden
met onze en haar agenda. onderzoeksmodule wordt verder ontleed in het boek en
hoofdstuk Not in My Backyard. 
Tim Ingold schrijft hierover: ‘Het betekent dat als onderwijs gaat over de zorg
voor de wereld waarin wij leven, en voor de vele menselijke en niet-menselijke
bewoners daarvan, het er niet zozeer om gaat hen te begrijpen, maar om hen weer
aanwezig te laten zijn, zodat wij kunnen luisteren naar en reageren op wat zij
te zeggen hebben’.[53] Het moment dat de Japanse
Duizendknoop aanwezig werd, was een ‘magisch moment’, zoals filosofen Jan
Maschelein en Maarten Simons het omschrijven.[54] Het onder de aandacht
brengen, aanwezig maken van actoren die worden genegeerd, is tevens een
politieke daad, zo schrijft Rancière, en daarom zijn educatieve en
participatieve praktijken binnen de kunsten net zo krachtig.[55]


‘It
is about the magical moment when something outside of ourselves makes us think,
invites us to think or makes us scratch our heads. In that magic moment,
something suddenly stops being a tool or a resource and becomes a real thing, a
thing that makes us think but also makes us study and practice. It is an event
in the strong sense of the word’.[56] 
Jan Maschelein
&#38;amp; Maarten Simons, In Defence of the School: A Public Issue, 2013


In mijn onderzoek naar
strategieën om tegen het antropoceen te ageren, is educatie daarom onlosmakelijk
verbonden met mijn artistieke praktijk. Het is een middel om de ‘magische
momenten’ te gebruiken, en nieuwe modi van -zien- en -zijn-, te kunnen uitdragen
en corresponderen. 


De educatieve praktijk,
waarbij gelijkheid tussen mensen en niet-mensen wordt gehanteerd, is een
uitnodigende en krachtige methode om bestaande patronen, zoals het
agri-logistieke denken te ontleren en plaats te maken voor een hernieuwde pluralistische
visie op ons ecosysteem. Weke vormen van educatie en participatiekunnen
gebruikt worden om een steeds groeiende polarisatie in het ecologische debat
tegen te gaan.[57]&#38;nbsp;Verschillende meningen en tegenstrijdige posities kunnen in een weke
leeromgeving immers worden aangehaald als een grondstof om uit te leren,
aandacht te geven en het kritische denken over de eigen positie te vergroten. 


De educatieve aspecten binnen mijn onderzoek spelen zich niet enkel af binnen
het institutionele onderwijssysteem, maar vinden hun grond, net als rizomen,
ook in andere milieus. Door het initiëren van workshops, en meerdaagse
participatieve projecten voor verschillende soorten publiek en het toepassen
van weke educatieve methodes leerde ik hoe geschikt deze aanpak kon zijn, om
complexe problematieken bloot te leggen. Vanuit de kunsten zien we sinds de
jaren 2000 een sterkere interesse terugkomen in de artistieke praktijk vanuit
kunstenaars, curatoren en instellingen. Deze educational turn handelt over kunstprojecten waarbij de artistieke
en curatoriële praktijk zelf als een uitgebreide educatieve praktijk wordt
aanzien.[58]


Workshops als weekmakers 


Net zoals de schoonheid in kunst een list
kan zijn om een ongemakkelijke boodschap over te brengen, en om deze binnen te laten
dringen in het mentale gebied van de toeschouwer, kunnen workshops een speels
maar ook krachtig middel zijn om urgente, maar ook complexe ecologische
boodschappen uit te wisselen met de deelnemers. Veel meer, dan een lezing, kan
de workshop als weekmaker functioneren om de hersencellen van de deelnemers ontvankelijk
te maken voor nieuwe ecologische ideeën en concepten, en oude denkbeelden speels
te ontleren. 
Het anthotype-procedé, gekoppeld aan een veldonderzoek bleek uiterst geschikt,
om vermomd als een skill, de relatie
tussen plant en mens te kunnen herdefiniëren en andere modi van zien, en zijn,
te initiëren bij de deelnemers. Gedurende dit artistiek onderzoek initieerde ik
diverse workshops voor wisselende doelgroepen, en de reacties waren unaniem
positief. Door de deelnemers onder te dompelen in de materie, en deel te laten
uitmaken van het onderzoeks- en leerproces ontstonden er een interessante
dynamiek en zelfs dialoog met het landschap en alle actoren. Het onzekere
karakter van het anthotype-procedé, omdat het afhankelijk is van zovele
parameters, zorgt ervoor dat je als deelnemer gedwongen wordt om op een onderzoekende,
experimentele manier te werken en samen te werken. Het zorgt er tevens voor dat
ik -of ik het wil of niet- een deels onwetende meester blijf, en moet
blijven improviseren en dwalen in methodes en grondstoffen, naargelang de
omstandigheden.
 Ik hanteerde deze strategie voor wisselende doelgroepen en contexten, en
creëerde korte formats voor kinderen in het kader van tentoonstellingen in Z33
of wetenschapsdagen, maar ook voor een gemengd publiek in het MUDAM te
Luxemburg, C-Mine en Z33. Daarnaast gaf ik nog een workshop voor veldbiologen
in het Ecotron, een klimaatsonderzoeks-laboratorium in Maasmechelen van de
UHasselt. Workshops, gespreid over een aantal dagen en langdurige participatieve
projecten met een divers deelnemersveld, gaande van wetenschappelijke experts,
filosofen, fotografen en lokale inwoners vonden plaats in het ‘mijnKOOL’-project
in Genk, of in Atelier Luma te Arles. Het geven van lezingen binnen een
academische of museale context vond ik tevens een belangrijke taak, maar ik
merkte dat een gemengde vorm waarbij de anthotype participatief werd
gepraktiseerd en onderzocht veel meer impact genereerde, en waarbij het
uitbreken uit de academische of museale context belangrijk was om een groter
maatschappelijk draagvlak te kunnen creëren en correspondenties en
uitwisselingen met het publiek of de gemeenschap mogelijk te maken. &#38;nbsp; &#38;nbsp; 
De vraag die ik in elke workshop of participatief project naar voor probeer te
brengen is op welke manier we ons antropocentrische perspectief kunnen
verplaatsen naar een Sustainist Gaze,
en wat er gebeurt als we planten mee betrekken als participant, in plaats van
ze als studie-object te beschouwen. Werken -met- in plaats van werken -over- is
een groot verschil. In het studentenproject dat we organiseerden als onderdeel
van ‘Not in My Backyard’ stond de Japanse Duizendknoop centraal, waarbij de
plant als volwaardige participant in het onderzoeksproces werd aanzien.[59] In het project ‘mijnKOOL’
was het centrale vraagstuk wat rode kool als bio-indicator ons kan leren over
de bodemgesteldheid van rode kool. 


Dezelfde vraag stelden we in
het project binnen Atelier Luma: wat kunnen algen en bacteriën uit het water ons
vertellen over het landschap en de fragiele ecologie van de Camargues, die
bedreigd wordt door vervuiling, overbemesting, klimaatopwarming en invasieve
soorten? In de workshops, georganiseerd in samenwerking met Z33 voor de expo ‘The
Sustainist Gaze’ werkten we specifiek met het anthotype-procedé in het
natuurgebied de Maten. De zeer diverse groep deelnemers dompelden we onder in
het natuurgebied en probeerden hen vanuit een sustainist lens naar het landschap te kijken. Bij de workshop rond
het Ecotron-onderzoekscentrum stond de specifieke ecologie van de terril van
Eisden (België) in het natuurpark Connecterra, een symbool voor deep-time en fossiele brandstoffen op
het programma. 


In
het kader van de jaarlijkse bijeenkomst van biologen en klimaatwetenschappers
die via Field-stations de gevolgen van de klimaatopwarming opvolgen, gaf ik in
het Ecotron in Maasmechelen en op de terrils van Eisden een anthotype-workshop.
Het was een enorm voorrecht om met een grote groep experten te kunnen werken en
ze uit hun academische comfort-zone te mogen halen en binnen te loodsen in
artistieke onderzoeksmethoden. We werden met z’n allen gelijken, en deels onwetend,
en dit zorgde voor een enorm krachtige, onzekere leeromgeving waarbij we veel
van onze verschillen leerden, en pluralistische inzichten kregen over het
gebied, klimaatopwarming, fotosynthese, kijken en fotografie met elkaar
deelden.&#38;nbsp;
De
veldbiologen werden uitgedaagd om op een andere manier naar het landschap, en
ecologie te kijken, plantaardige pigmenten te oogsten, anthotype-emulsies voor
te bereiden, en deze te belichten. In ruil, kreeg ik onschatbare informatie
over de gevolgen van klimaatwarming op onze leefomgeving. 


 Bij het geven van workshops of lessen binnen een educatieve
omgeving blijf ik steeds het principe van de participatieve observatie hanteren.
Deze methode van -zien- is niet meer los te koppelen van mijn -zijn- en valt op
m’n leeftijd niet meer te milderen. Gelukkig maar. Op feestjes, tijdens
vergaderingen, concerten, wandelingen, busreizen, op restaurant, in steden,
bossen, op boten, zeeën, in vliegtuigen, op begrafenissen, huwelijken,
feestjes, tijdens doktersbezoeken en bij het fotograferen, kortom in alles wat
ik doe, blijft deze blik, die zowel naar buiten als naar binnen staart, onverbiddelijk
aanstaan. Ik probeer deze modus van -zien- en -zijn- zo
veel als mogelijk door te geven aan studenten, deelnemers van een workshop of
bezoekers van een expositie als een verpakt cadeautje, met delen van het
rizoom.[60]Of ze het aannemen, uitpakken en het wortelstukje laten groeien en verder
vertakken is aan hen. Het mooie aan een weke, op een rizoom-gebaseerde, pedagogie
is, dat ik ook als deels onwetende meester eveneens overladen wordt met
kostbare cadeautjes van de deelnemers in de vorm van hun gedeelde kennis en
expertise. &#38;nbsp; &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 


De tentoonstelling als productie- en denkruimte &#38;nbsp; &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 
In de verschillende tentoonstellingsvormen waarmee ik experimenteerde gedurende
mijn onderzoek hanteerde ik de principes van de onwetende meester en weke
pedagogie om de toeschouwer uit te dagen en onder te dompelen in een Sustainist
Gaze.[61]&#38;nbsp;Bij ‘Manufactuur 3.0’, werd het idee van een klassieke tentoonstelling volledig
verlaten om plaats te maken voor een werkplaats waarbij de grenzen tussen een
expositie, workshop, werkplaats en atelier vervaagden. Dit
tentoonstellingsconcept uitgewerkt door Evelien Bracke zorgde voor een actieve
betrokkenheid en wisselwerking tussen mij -als deels onwetende
kunstenaar/meester- en het publiek als -geëmancipeerde toeschouwer-.[62]&#38;nbsp;De bezoekers liepen letterlijk in de ruimte waar ik, tijdens de bezoekuren, samen
met de andere kunstenaars, onderzocht en experimenteerde. Er ontstonden veel
interessante gesprekken tussen bezoekers en kunstenaars waar we onderling veel
van elkaar leerden en vrijuit over ecologie, kunst, methoden en politiek konden
spreken en corresponderen op een gelijkwaardige manier. 


‘Manufactuur
3.0’: Deze tentoonstelling werd in 2016 gecureerd door Evelien Bracke en vond
plaats in Z33 - Huis voor Hedendaagse Kunst in Hasselt, België. Het
uitgangspunt van de tentoonstelling was de noodzaak om onze traditionele
productiemethoden, binnen het huidige agro-logistieke systeem te herdenken en
alternatieven aan te reiken die buiten het gemakkelijke denken vielen. In feite
stelde MANUFACTUUR 3.0 het concept van een tentoonstelling zelf in vraag, en
vormde het de ruimtes van het museum om tot een bruisende en innovatieve
productieplek.&#38;nbsp;
Z33
werd op deze manier een nieuwe productieplaats waar ontwerpers, kunstenaars en
architecten gedurende drie maanden (oktober-december 2016) nieuw werk creëerden
op basis van alternatieve productiescenario's. 
De focus verschoof op deze manier van het presenteren van producten of
kunstwerken als eindresultaten, naar het tonen van productieprocessen. &#38;nbsp;Hierdoor kreeg de tentoonstelling de vorm van een methodisch en steeds
veranderend geheel. Omdat MANUFACTUUR 3.0 zich richtte op duurzame ontwerp- en
productieprocessen,[63]&#38;nbsp;koos ik ervoor om de vier pijlers van Schwarz en Krabbendam van de Sustainist
Design Guide te gebruiken als basis voor mijn eigen project.[64]&#38;nbsp;Deze gedachte resulteerde in een open werkplek die niet alleen open stond voor
het publiek dat actief in mijn onderzoeksproces kon duiken, maar werd ook een samenwerkingsplek
voor een aantal kunstenaars en designers.


Ik toonde in Manufactuur 3.0. niet alleen mijn reeks ‘Strain’, maar experimenteerde
ook zelf in het atelier met nieuwe pigmenten om organische &#38;nbsp;en drinkbare emulsies te ontwikkelen. Verder
voerde ik nieuwe experimenten uit met het caffenol procedé waarbij traditionele
fotonegatieven worden ontwikkeld met koffie, om de schadelijke chemie zoveel
mogelijk te beperken.[65]


Om verbindingen en dicipline overschreidende samenwerkingen
te initiëren nodigde ik een aantal kunstenaars, makers en ontwerpers uit die
actief zijn in verschillende disciplines - meestal mensen die al op een of
andere manier met het concept van duurzaamheid bezig waren - om met mij samen
te werken in mijn MANUFACTUUR-studio. Het initiëren van open samenwerkingen
zijn een goede manier om te experimenteren, kennis uit te wisselen, nieuwe
ideeën te ontwikkelen en elkaars werkmethodes te beïnvloeden. Experimenteren en
spelen in een open omgeving zijn essentieel om creatief te blijven.&#38;nbsp;
Het
open karakter van de tentoonstelling in de vorm van een workshop maakte het
mogelijk om de processen, grondstoffen en ideeën uit te wisselen met een
publiek. Dit resulteerde in een interactief proces met een interessante manier
van kennisuitwisseling tussen publiek en kunstenaars.


&#60;img width="2500" height="1666" width_o="2500" height_o="1666" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/484f9f33b04e309cfc70e66effa989eac9bee98e5c5f42617d02de69c6cf8896/JENNY-STIEGLITZ-DSCF9306.jpg" data-mid="125562270" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/484f9f33b04e309cfc70e66effa989eac9bee98e5c5f42617d02de69c6cf8896/JENNY-STIEGLITZ-DSCF9306.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="1875" width_o="2500" height_o="1875" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/f0b0e6cc81eb6bde587af253e568d751282410e171d208e78809b98ab7897f6e/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKENBD2A9000.jpg" data-mid="125562266" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/f0b0e6cc81eb6bde587af253e568d751282410e171d208e78809b98ab7897f6e/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKENBD2A9000.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="1666" width_o="2500" height_o="1666" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/b76b44c062234646d8d5ebd4d0257f552033bc98df0e4b054b34638b7706ff2e/PORTRAIT-KRISTOF-VRANCKEN-CREDIT-JONAS-VRANCKEN-DSCF9130.jpg" data-mid="125562271" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/b76b44c062234646d8d5ebd4d0257f552033bc98df0e4b054b34638b7706ff2e/PORTRAIT-KRISTOF-VRANCKEN-CREDIT-JONAS-VRANCKEN-DSCF9130.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="1667" width_o="2500" height_o="1667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/75f4cb0287a3f2a7296023eb2c7e655bc13973a7d3a00caee0077287ad64b59d/BOERENWORMKRUID-DSCF9346.jpg" data-mid="125562269" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/75f4cb0287a3f2a7296023eb2c7e655bc13973a7d3a00caee0077287ad64b59d/BOERENWORMKRUID-DSCF9346.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1676" width_o="2000" height_o="1676" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/11833167dcd9194ee4eb765942004e5ea880192944b56b9b8caa262f82c9b5be/BD2A4070.jpg" data-mid="125562276" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/11833167dcd9194ee4eb765942004e5ea880192944b56b9b8caa262f82c9b5be/BD2A4070.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/ae97c5aa33856df11a5b51df81ec7bb24920d1760ae2d5b6a972987c00a81d50/DSCF0787.jpg" data-mid="125562287" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/ae97c5aa33856df11a5b51df81ec7bb24920d1760ae2d5b6a972987c00a81d50/DSCF0787.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/3eaa3890d7c5fba62c2b70a23391dedf463c7c9607d9bbace30fa5a3e792cf14/BD2A4610.jpg" data-mid="125562279" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/3eaa3890d7c5fba62c2b70a23391dedf463c7c9607d9bbace30fa5a3e792cf14/BD2A4610.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/fff5d430dcb5a4f88fbc8b0c446bed8246252e6b9502b163b9ce7640cf25a513/BD2A4578.jpg" data-mid="125562278" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/fff5d430dcb5a4f88fbc8b0c446bed8246252e6b9502b163b9ce7640cf25a513/BD2A4578.jpg" /&#62;
&#60;img width="1835" height="2500" width_o="1835" height_o="2500" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/048833ba0ab20a91e78ed49577260ec5e577b1fb0bcae25c0118dfd1a7a42b83/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-BD2A8995.jpg" data-mid="125562265" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/048833ba0ab20a91e78ed49577260ec5e577b1fb0bcae25c0118dfd1a7a42b83/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-BD2A8995.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/93fc328017a914a2ec3ac2e2651f88a53ef6e2adfb3a8adea04fdee2c214e458/DSCF9552.jpg" data-mid="125562312" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/93fc328017a914a2ec3ac2e2651f88a53ef6e2adfb3a8adea04fdee2c214e458/DSCF9552.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/6775730e49311fa63f95213846d52630413767a2e3517fe9a24043dc1ea97289/DSCF9423.jpg" data-mid="125562307" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/6775730e49311fa63f95213846d52630413767a2e3517fe9a24043dc1ea97289/DSCF9423.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="2000" width_o="2500" height_o="2000" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/003ade9b9770a87fa2869f5dabfcfadb96f8cfb470cf247adc4439c24d07d3dd/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-DSCF9156.jpg" data-mid="125562268" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/003ade9b9770a87fa2869f5dabfcfadb96f8cfb470cf247adc4439c24d07d3dd/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-DSCF9156.jpg" /&#62;
&#60;img width="2000" height="1333" width_o="2000" height_o="1333" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/533af565905667a32648759d53754c3cef3b2b461c1acfe76f7f9f707574d61e/BD2A4053.jpg" data-mid="125562275" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/533af565905667a32648759d53754c3cef3b2b461c1acfe76f7f9f707574d61e/BD2A4053.jpg" /&#62;
&#60;img width="2500" height="1667" width_o="2500" height_o="1667" data-src="https://freight.cargo.site/t/original/i/e5ea0b109b248c94d2e10eed5e10e02646db1bfbcca593d50c0687be5bebd1b5/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-BD2A8981.jpg" data-mid="125562263" border="0"  src="https://freight.cargo.site/w/1000/i/e5ea0b109b248c94d2e10eed5e10e02646db1bfbcca593d50c0687be5bebd1b5/ATELIER-MANUFACTUUR-KRISTOF-VRANCKEN-BD2A8981.jpg" /&#62;


Jenny Stieglitz maakte tekeningen op een muur van mijn
werkplek die de verschillende stadia van het anthotypeproces visualiseren.[66]&#38;nbsp;Ondertussen maakte grafisch designerPablo Hannon tekeningen verwijzend naar
botanische illustraties. Voor deze tekeningen maakten we zelfgemaakte
biologische inkten op basis van middeleeuwse recepten en lokale ingrediënten,
zoals walnootschillen, vlierbessen enboerenwormkruid.[67]
Verder vroeg ik Veerle Tytgat, een textielontwerpster
die al enige expertise had met het kleuren en verven van textiel met organische
pigmenten om te experimenteren in het atelier. Ze gebruikte niet alleen lokale
planten om stof te kleuren, maar ook minder voor de hand liggende ingrediënten
uit het landschap, zoals slib, klei en modder.[68] Productdesigner Andries Vanvinckenroye ging aan de slag met de afvalstromen van
onze productie gestoeld op organische en lokale grondstoffen, en
experimenteerde met deze stoffen om nieuwe samengestelde composietmaterialen te
ontwerpen op basis van koffieresten, walnootschillen, gelatine en vislijm


Het actief
betrekken van anderen en hen mee te nemen in een onzekere zoektocht naar nieuwe
manieren om met onze habitat om te gaan, is in mijn artistieke praktijk en
onderzoek voor mij een belangrijk en krachtig gegeven. Niet alleen via
fotografie, kunstwerken, publicaties, of exposities maar ook door onderwijs,
workshops en participatieve projecten. Het onderzoek is voor mij dan ook in de
eerste plaats misschien wel een voortdurende dialoog met jullie, met de wereld
en met alle actoren die zich erin bewegen. Niet lineair, maar circulair,
waarbij deze neerslag van het onderzoeksproces niet alleen een eindpunt vormt
van dit onderzoeksproject maar tegelijkertijd de start van een nieuw, pluraal, rizomatisch
begin van afstemming. 

Laat deze publicatie, een verzameling van rizomatische ideeën,
experimenten en concepten, vooral een stimulans zijn tot het herontdekken van
onze habitat en hopelijk het begin van meer boeiende samenwerkingen tussen
kunst, wetenschap en planten zelf als mede-actor in een ecologie die continue
in transitie is. Een uitnodiging tot exploratie van een fascinerende wereld,
waarvan wij deel uitmaken van één geheel. Een vertakt geheel waar we -samen- en
-in solidariteit- nog elke dag van kunnen en moeten leren. &#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp;&#38;nbsp; 

Hopelijk
kan elk stukje kennis over onze relaties met planten en alle andere
niet-menselijke actoren, onze verhouding tot onze habitat zich verspreiden en
weer nieuwe kennis opleveren, net zoals elke afgebroken stukje wortelstok weer
een nieuw onzeker begin kan zijn. Laat we vooral hopen dat deze nieuwe
inzichten en kennis, afkomstig van de wetenschappen, filosofie en de kunsten
zich invasief verspreiden en aanpassen aan een veranderende wereld. Laat het
geen eind zijn, geen begin. Maar een midden dat kan binnendringen als een
rizoom in bestaande structuren, en er vastgeroeste denkbeelden kan ontwrichten
en splijten om ruimte te maken voor een nieuwe relatie en solidariteit met onze
wereld en al haar actoren.[69]


[1] Allen, W. (2003) ‘Plant Blindness’. Bioscience,53, 10, p. 926.


[2] Berger, J. (2009) Why Look at Animals?Londen: Penguin Books.


[3] Aloi, G. (2018) Why Look at Plants.
The Botanical Emergence in Contemporary Art. Londen: Brill.


[4] Serres, M. (2007) Parasite. Minneapolis:
Minnesota Press.


[5] Serres, M.,
McCarren, F. (1992) ‘The Natural Contract’. Critical Inquiry, 19, 1, pp. 1-21; Gibson, P. (2018). The Plant Contract: Art's
return to vegetal life. Leiden: Brill.


[6] Vrancken, K., Kosten, N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete) Visual,
Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant Species
Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


[7] Mancuso, S., Viola, A. (2017). Briljant
Groen. De intelligentie van planten.
Amsterdam: Uitgeverij Cossee. 


[8]Allen, W. (2003) ‘Plant Blindness’. Bioscience, 53, 10, p. 926.


[9]Mancuso, S., Viola, A. (2017) Briljant Groen. De intelligentie van planten.Amsterdam: Uitgeverij Cossee, p. 50.


[10] Marks, J. (2009) ‘What is Molecular Anthropology?
What Can It Be?’ Evolutionary
Anthropology: Issues, News, and Reviews, 11, pp. 131-135.


[11] Mancuso, S., Viola, A. (2017) Briljant
Groen. De intelligentie van planten.
Amsterdam: Uitgeverij Cossee, p. 47.


[12] Augé, M. (2009) Non-Places.An Introduction to Supermodernity. Londen:
Verso Books.


[13] https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/06/26/foto-migrant-vader-dochter/.


[14]https://www.standaard.be/cnt/dmf20190629_04486029.


[15]https://www.theguardian.com/world/2019/jun/29/sea-watch-captain-carola-rackete-arrested-italian-blockade.


[16]https://www.demorgen.be/nieuws/officieel-juni-2019-was-warmste-juni-ooit~bcd64e17/.


[17] Fung, I. (2019) Beauty and the Beast:
Cycling our Attention. Lecture. ALSE-Conference.


[18]https://royalsociety.org/topics-policy/projects/climate-change-evidence-causes/basics-of-climate-change/.


[19]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen? Politieke oriëntatie in het Nieuwe
Klimaatregime. Amsterdam:
Octavo Publicaties.


[20] Morton,
T. (2014). Hyperobjects: Philosophy and ecology after the end of the
world. Minneapolis: University of Minnesota Press.


[21] Dickinson, A. (2018). Anatomic.
Toronto: Coach House Books; Dickinson, A. (2019) My Chemically and
Microbially Crowded Body: An Activist, Scientific Poetics. Lecture. ALSE-Conference.


[22] Carle, R.
(2019) Science Art, Activism: Building the Web. Lecture ALSE-Conference.


[23] Walker, N.,
Carlin, D. (2019) The After-Normal. Brief, Alphabetical Essays on a Changing
Planet. Brookline: Rose Metal Press.


[24] Latour, B. (2018) Waar kunnen we
landen? Politieke oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam:
Octavo Publicaties.


[25] Herwerkte tekst uit Vrancken, K., Kosten,
N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete)
Visual, Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant
Species Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


[26] Mancuso, S.,
Viola, A. (2017). Briljant Groen. De intelligentie van
planten. Amsterdam: Uitgeverij Cossee,
pp. 124-160.


[27] Mancuso, S., Viola, A.
(2017). Briljant Groen. De intelligentie van
planten. Amsterdam: Uitgeverij Cossee, p.
144.


[28]Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen? Politieke
oriëntatie in het nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo Publicaties.


[29]Mancuso, S. (2018) Plantenrevolutie. Hoe
planten onze toekomst bepalen. Amsterdam: Uitgeverij Cossee.


[30]Deleuze, G., Guattari, F. (2005) A
Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. Londen-Minneapolis:
University of Minnesota Press.


[31] Gibson, P.
(2018) The Plant Contract, Artist’s
Return to Vegetal Life. Leiden: Brill, p. 168.


[32] Deleuze, G., Guattari, F. (2005) A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia.
Londen-Minneapolis: University of Minnesota Press, p. 21.


[33] Vrancken, K., Kosten, N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete) Visual,
Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant Species
Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


[34] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World. Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176; DiSalvo,
C. (2012). Adversarial Design. The
MIT Press; Morton, T. (2018) Ecologisch wezen. Utrecht: Uitgeverij Ten
have; Latour, B. (2018) Waar kunnen we landen? Politieke oriëntatie in het
nieuwe klimaatregime. Amsterdam: Octavo Publicaties.


[35]Mancuso, S. (2018) Plantenrevolutie. Hoe planten onze toekomst bepalen. Amsterdam: Uitgeverij Cossee; Gibson, P. (2018) The Plant Contract, Artist’s Return
to Vegetal Life. Leiden: Brill.


[36] Ingold, T. (2013) Yes Naturally, How
Art Can Save The World, Rotterdam: na0I0 publishers, pp. 172-176.


[37]Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 11.


[38] Adam, R.,
Whitehouse, H., Stevenson, R.B. &#38;amp; Chigeza, P. (2019). ‘The Socioecological
(Un)learner: Unlearning Binary Oppositions and the Wicked Problems of the
Anthropocene’. In: Touchstones for Deterritorializing Socioecological
Learning. New York: Springer International Publishing, pp. 49-74,
https://doi.org/10.1007/978-3-030-12212-6_3.


[39] Adam, R., Whitehouse, H.,
Stevenson, R.B., &#38;amp; Chigeza, P. (2019). ‘The Socioecological (Un)learner:
Unlearning Binary Oppositions and the Wicked Problems of the Anthropocene’. In:Touchstones for Deterritorializing Socioecological Learning. New York: Springer
International Publishing, pp. 49-74,
https://doi.org/10.1007/978-3-030-12212-6_3.


[40] Rosendahl
Thomsen, M., Wamberg, J. (2020). The
Bloomsbury Handbook of Posthumanism. Londen: Bloomsbury.


[41] Morton, T. (2018) Duistere
ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, p. 111.


[42] Wollina, U., Karte, K., Herold, C.,
Looks, A. (2000). ‘Biosurgery in wound healing: the renaissance of maggot
therapy’. Journal of the European Academy
of Dermatology and Venereology, 14, 4, pp. 285-289.


[43] Vrancken, K., Kosten, N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete) Visual,
Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant Species
Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


[44] Latour, B. (2020) ‘Is This A Dress Rehearsel?’. Critical
Inquiry, 47, S2, https://doi.org/10.1086/711428.


[45] Latour, B. (2020) ‘Is This A Dress Rehearsel?’. Critical
Inquiry, 47, S2, https://doi.org/10.1086/711428.


[46]Wohleben, P. (2016) Het verborgen leven
van bomen. Wat ze voelen, hoe ze communiceren – ontdekkingen uit een onbekende
wereld. Amsterdam:
A.W. Bruna Uitgevers.


[47] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as Education.
Londen: Routhledge, pp. 32-35.


[48]Rancière, J. (2018) De onwetende meester.
Vijf lessen over intellectuele emancipatie. Leuven: Acco.


[49]Morton, T. (2018). Duistere Ecologie. Amsterdam: Boom Uitgevers, pp. 35.


[50] Ingold, T. (2018) Anthropology and/as
Education. Londen: Routhledge, pp. 32-35; Dewy, J. (1966) Democracy and education: An introduction
into the Philosophy of Education. New York: Free
Press.


[51]Het deels onwetende docententeam dat de studenten in dit vak begeleidt zijn
Joery Erna, Lieven Menschaert, Jan Snoekx en ikzelf. 


[52]Ingold, T.
(2018) Anthropology and/as Education. Londen: Routhledge, pp. 32-35.


[53] Ingold, T.
(2018) Anthropology and/as Education. Londen: Routhledge, pp. 28-29.


[54] Maschelein, J., Simons, M. (2013) In
Defence of the School: A Public Issue. Leuven: Education, Culture &#38;amp;
Society Publishers, p. 47.


[55] Rancière, J.
(2013) Aesthesis: scenes from the aesthetic regime of Art, Londen:
Verso, p. 11. 


[56] Maschelein, J.
(2010). ‘E-ducating the gaze: the idea of a poor pedagogy’. Ethics and
Education, 5, 1, pp. 43-45.


[57] Maschelein, J. (2010). ‘E-ducating the
gaze: the idea of a poor pedagogy’. Ethics and Education, 5, 1, pp.
43-45.


[58] O’Neill, P.,
Wilson, M. (2010), Curating and the educational turn. Londen: Open editions, pp. 124-139; Késenne, S. (2021) Klein
lexicon voor een pedagogische emancipatie in de hedendaagse kunst.


Naar
een andere kijk op participatie in het licht van de ‘educational turn’. Proefschrift aangeboden tot het
verkrijgen van de graad van Doctor in de Pedagogische wetenschappen. Brussel: LUCA
School of Arts. 


[59] Vrancken, K., Kosten, N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete) Visual,
Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant Species
Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


[60] Biesta,
G.J.J. (2013) The beautiful risk of education. Boulder: Paradigm
Publishers, p. 53.


[61] Over weke
pedagogie, zie Ingold, T. (2018) Anthropology and/as Education. Londen: Routhledge, pp. 28-29. Over de
tentoonstelling, zie hoofdstuk The
Sustainist Gaze.


[62]Rancière, J. (2015) De geëmancipeerde
toeschouwer. Amsterdam: Octavo Publicaties.


[63] Zie
http://z33research.be/2016/11/manufactuur-3-0/, Toegankelijk jaar: 21 april
2017.


[64] Voor een uitgebreid verslag van mijn
activiteiten in het kader van ‘MANUFACTUUR 3.0’, zie mijn blog http://www.sustainistgaze.com/.


[65]Dit open source ontwikkelingsproces
werd in 1995 ontwikkeld door Scott A. Williams aan het Rochester Institute of
Technology. Caffenol is een ontwikkelaar gemaakt van koffie, vitamine C en
soda.


[66]Deze tekening werd later gereproduceerd
met organische pigmenten op aquarelpapier. 


[67] Zie http://www.jennystieglitz.be/ en
http://www.hectica.com/.

[68] Zie http://veerletytgat.be/.


[69] Vrancken, K., Kosten, N. (2021) Not in My Backyard: An (Incomplete) Visual,
Physical &#38;amp; Societal Dissection of the (Invasive Alien) Plant Species
Japanese Knotweed. Brussel: Luca School of Arts.


</description>
		
	</item>
		
	</channel>
</rss>